Het Van Abbehuis in Eindhoven is een expositieruimte voor kunst en cultuur, maar omdat het dit jaar wordt gerenoveerd, vinden de exposities elders plaats. Gast in – nu dus even niet – het Van Abbehuis is momenteel Gummbah van wie hier schilderijen zijn te zien. De expositie is niet heel groot, maar wel divers, humoristisch en voor wie dat niet genoeg vindt, uitnodigend tot filosoferen.
door Lauran Toorians
Gummbah behoeft allang geen introductie meer. Wie op zijn minst zijn cartoons niet kent, moet al decennia onder een steen hebben geleefd. Naast die cartoons en strips zijn er ook hilarische optredens waarin hij ‘Net niet verschenen boeken’ voorstelt aan de hand van geprojecteerde boekomslagen en korte omschrijvingen of citaten. Net niet verschenen, maar zo toch publiek gemaakt. Dat Gummbah het pseudoniem is van Gertjan van Leeuwen (Nieuwaal 1967) is ook geen geheim meer en als zijn naam valt, volgt al te vaak ook de categorisering ‘absurdist’, of sterker nog: ‘een van de Tilburgse absurdisten’. Zelfs Gummbah moet worden ingepast in een hokje.
Een -isme in het leven geroepen
Zijn werk is absurd (absurdistisch) en als we het niet snappen zal het wel humor zijn. Als reactie hierop – als bij wijze van bevestiging, wie zal het zeggen – richtte Gummbah met enkele bontgenoten al in 1998 de Bond tegen de Humor op. Dat zouden we met een duur woord metahumor kunnen noemen, maar het is erg genoeg dat er een -isme in het leven is geroepen om dergelijke speelsigheden aan vast te ketenen. Elke poging om serieus iets over humor te zeggen, loopt al snel dood in het tegendeel. In essentie is humor verzet en een dappere poging om angsten en frustraties de baas te worden.
Dat Gummbah ook schildert, is misschien wat minder bekend. Dat is nu te zien in het Van Abbehuis in Eindhoven, maar ook weer niet. De villa waarin deze kunst- en cultuurruimte thuis is, wordt namelijk gerenoveerd en de exposities vinden tijdelijk plaats in het voormalige kantongerecht aan het Stadhuisplein. Nu biedt dat monumentale pand onderdak aan de stichting Het Hornemann Huis. Voor wie Eindhoven niet goed kent, is het even zoeken en ook in gebouw van het kantongerecht had ik hulp nodig om de weg te vinden naar de expositie op de bovenste etage. Voordeel: ik was de enige bezoeker en kon vrij en ongestoord mijn gang gaan.
VRIJE WIL
Op de galerij waarover je de tentoonstelling nadert, liggen op een bank twee aan elkaar geniete A4-tjes met een korte toelichting op het gebodene. Die begint met Beckett, Waiting for Godot, en gaat dan via de Bond tegen Humor naar cultuurwetenschapper Sianne Ngai en filosoof Alenka Zupančič en is nadrukkelijk gespeend van humor. De bond indachtig.
De expositie begint in de eerste ruimte die bij de eerste vluchtige blik leeg lijkt. Het is er schemerdonker en recht tegenover de ingang staat in een hoek een zwarte diplomatenkoffer met daarop in witte letters VRIJE WIL. Daarmee is de toon gezet, want dat is wat het werk van Gummbah uitstraalt. Je van niks of niemand iets aantrekken en doen en zeggen wat je zelf wilt. Een mooi ideaal, maar ook – Nietzsche beschreef dit al – een enorme verantwoordelijkheid. De koffer blijft dan ook in die hoek staan. Niemand pakt hem op.
Een buitenlandse omgeving
Omkijkend naar de ingang, blijken er naast de ingang twee alkoven te zijn waarin ook enkele werken hangen. De twee andere zalen zijn groot en licht en de werken hebben er alle ruimte. Ze variëren van geschilderde cartoons en realistische landschapjes tot abstract. Hoe realistisch de landschappen precies zijn, blijft natuurlijk de vraag. Op een huis aan een rivier (in de Ardennen?) staat op een zijgevel KUT en dat zal er in zo’n buitenlandse omgeving toch door Gummbah op zijn geschilderd.
Het andere oogt als een nageschilderde ansichtkaart of toeristische poster met het opschrift ‘Welcome to West Sussex’. We zien witte krijtrotsen met een vuurtoren en op de voorgrond een huis met daarop de tekst ‘Fuck off’. Nu werd ik als fietser in Engeland ook gepasseerd door een camper met achterop de tekst ‘Keep Britain tidy, kill a tourist’, dus hier lijkt puur realisme mij goed mogelijk. De tegenstelling tussen ‘welkom’ en ‘wegwezen’ is waarschijnlijk herkenbaar voor iedereen die toevallig woont in een toeristische hotspot.
Liberta Totalement
De titel van de expositie is ontleend aan het schilderij ‘Liberta Totalemente’ wat – om maar even pedant te doen – geen goed Spaans is. Op het doek is een messing plaquette aangebracht met daarop de afbeelding van een voetballer met een wit geschilderde bal. De dik aangebrachte acrylverf plooit zich naar deze plaquette waardoor het lijkt alsof die op een vaalwitte doek zit die door het zware voorwerp naar beneden wordt getrokken. Totale vrijheid valt zwaar, lijkt de boodschap, maar de doek houdt en de bal is rond. Overtuiging en ineenstorting ziet het A4-tje bij de entree hierin, een dichotomie met opnieuw een duur woord, maar het messing plaatje hangt nog steeds. Ik zie wel de spanning die de overtuiging – totale vrijheid – oproept, maar niet de neergang.
De werken krijgen veel ruimte, soms een hele wand, en als ze wel dichter bij elkaar hangen, blijft ook de samenhang onduidelijk. Dat is het sterkst bij het portret van de Belgische schilder Luc Tuymans en het abstracte werk met de titel AIDS die duidelijk als groepje van twee naast elkaar hangen. Waarom? Wie weet, soms lijkt het alsof er gewoon werd opgehangen waar toevallig al een spijker in de muur zat.
Jan Zwartendijk
Het Het Hornemann Huis waar deze tentoonstelling nu te zien is, bood nog aan andere verrassing. De stichting houdt de herinnering levend aan de joodse familie Hornemann en aan de joodse slachtoffers van de Tweede Wereldoorlog en doet dat in de centrale hal op de begane grond met een fraaie expositie. Op de eerste verdieping ontdekte ik een kleine, maar indrukwekkende expositie over Jan Zwartendijk. Zwartendijk was directeur van Philips in Litouwen en kreeg daar in 1940 tevens de positie van plaatsvervangend consul. In die laatste hoedanigheid verstrekte hij visa voor Curaçao waarmee joden (en anderen) via de Sovjet Unie en Japan konden ontkomen aan de Duitse bezetting en een wisse dood. Zo wist hi tussen de negenduizend en tienduizend mensen in veiligheid te brengen.
Formeel was Zwartendijk daarbij zijn boekje te buiten gegaan en pas recent sprak ook de Nederlandse overheid uit dat hier geen sprake was van ambtsmisbruik, maar van een heldendaad. Ik kende wel dit verhaal, maar had de link met Eindhoven niet scherp op mijn netvlies. Dankzij Het Hornemann Huis nu dus wel. In termen van absurdisme was hier sprake van het tegendeel van ‘computer says no’. Het was ‘burocraat zegt ja’. Het kan wel.
‘Gummbah, Liberta Totalemente’, tot en met 11 oktober 2026 in het Van Abbehuis, tijdelijk adres: Stadhuisplein 3 in Eindhoven.
Lees meer over Gummbah op Brabant Cultureel
De expositie over Jan Zwartendijk is te zien tot en met 31 december 2026.
Lees meer over Jan Zwartendijk op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026