Boksende bruiden in witte trouwjurken, vijf mannen in een gedeukt autootje leurend met de as van hun vader en doldwaze meiden in een knotsgekke, mierzoete, kinderfantasie. Op circusfestival Circolo in Tilburg viel veel te lachen. En als je denkt: gekker kan het niet. Dan kan het nog véél gekker. Een impressie van hilarische en poëtische voorstellingen op Circolo en blijvende verbazing over een onnavolgbare illusionist.
door Joost Goutziers
Dat autootje bijvoorbeeld. Het wagentje met felle koplampen komt de tent binnenrijden bij de voorstelling PANDAX van het Frans/Zwitserse Cirque la Compagnie. De vijf acrobaten, in dit tragikomische spektakel zijn het halfbroers, rijden rondjes door de piste, rakelings langs het publiek. Ze hangen uit de portieren van de Fiat Panda, rollen eruit en springen weer door de openstaande raampjes naar binnen. Ook klimmen ze op het dak van de wagen. Het gaat er rauw en hardhandig aan toe, chaotisch ook. En de vijf dragen iets bij zich: een urn met daarin de as van hun vader. Ze komen van het crematorium en blijkbaar zoeken ze een goede bestemming. De vijf zijn broers van vijf verschillende moeders, maar elkaar echt kennen doen ze niet. Hun vader is oprichter van een circus, zo laat een billboard met zijn portret zich interpreteren. En de relatie met pa was niet bijster goed, zo oogt het, want zijn gezicht op de billboard is ook de roos bij een act met messenwerpen.
Fantastische stemmen
Al vanaf het begin is prachtige muziek te horen en dat blijkt live te zijn. Niet veel later lopen de muzikanten de piste in, op weg naar het balkon waar het orkest resideert. Deze drie vrouwen beschikken ook over fantastische stemmen.
De motorkap van de auto gaat open en er zit ook iemand in de achterbak. De mannen strijden met elkaar, zoeken elkaar op, stoten elkaar af en werpen met de urn. Overal in de piste is beweging en de handelingen vloeien steeds meer over in acrobatiek. Zo staat een van hen op de handen van twee collega’s. Die werpen hem over de auto heen waarna hij weer wordt opgevangen door twee andere acrobaten. Niet veel later bouwen ze een menselijke toren, drie acrobaten op elkaars schouders, boven op het dak van de gedeukte Fiat. Een schitterende scène is het moment dat twee acrobaten, lampjes op hun hoofd, als mijnwerkers of speleologen aan koorden hangen aan weerskanten van de auto. Zo houden de twee elkaar in evenwicht. Zoeken ze een plekje in een grot om de as van pa uit te strooien? Het publiek kan vrij interpreteren.
In een razendsnel tempo rijgen de circusacts zich aaneen. Dat gaat vloeiend, organisch. Zo is er die act met de messenwerper. Het bijzondere is dat hij de messen werpt op een billboard terwijl anderen dat bord langs de rand van de piste rijden. De suggestie dat iemand in het publiek kan worden geraakt door een mes is levensgroot. En natuurlijk gebeurt dat niet.
Op een losse ladder
Dan is er een act met de Chinese paal waarin niet één, maar alle artiesten omhoogklimmen en als de wiedeweerga weer naar beneden glijden. Bovendien is er een scéne waarin een acrobaat op een losse, rechtopstaande ladder balanceert. De urn met as duikt steeds weer op en het zal niemand verbazen dat door alle dolle drukte de as alle kanten op dwarrelt al voordat de eindbestemming is bereikt.
Lange tijd bekruipt mij het gevoel dat de fantastische opening van dit spektakel met al die drukte om de Fiat meteen het hoogtepunt van de voorstelling is. Dat idee wordt gelogenstraft als vanuit het niets een bascule (een wip) in de piste staat. De sprongen die alle vijf de mannen maken zijn onnavolgbaar, krachtig en vooral hoog. Af en toe landt een acrobaat vanaf de plank linea recta op de schouders van een andere artiest. De vele sprongen, het gaat door en door, de ene sprong is nog spectaculairder dan de andere. Dit is een prachtige afronding van PANDAX. De voorstelling boeit van begin tot eind, is grappig, maar vanwege het thema, de dood van een ouder, heeft het spektakel ook een mooie, dramatische laag. En pa laat ook nog van zich horen, maar daar zeggen we verder niets over.
Gezichten wit geschminkt
In ‘Smooth as Fiasco’ van het Franse Collectif Bislacco rijdt ook een wagentje de vloer op. In dit geval is het een winkelwagen waarin zo’n beetje alle circusartiesten en hun instrumenten zitten of omheen zwermen. Hun gezichten zijn wit geschminkt, ze dragen jurken, rare pakjes en vreemde hoofddeksels. Het internationale gezelschap bestaat uit twaalf artiesten van over de hele wereld, Chili, Mexico, Spanje, België, Nederland, die allemaal zijn opgeleid op de Franse circushogeschool Esacto Lido. In Tilburg zijn er elf van de twaalf.
Bislacco is Italiaans en betekent raar, bizar, excentriek. Dat is geen woord te veel gezegd. De stoet bij aanvang met muzikanten en artiesten verraadt dat meteen al. De voorstelling is een aaneenschakeling van gekkigheid, solo’s en groepsacts die in elkaar overlopen. De gezichten van de artiesten zijn vrolijk, beter gezegd: superblij. Er wordt gelachen, geginnegapt, er zijn luide lachen. De elf gaan iets vieren. Een bruiloft, een uitvaart? De artiesten dansen, tonen fraaie acrobatiek, zowel solo als in ensemble. De spelers vertellen een verhaal zonder dat er inhoud is, het is vooral gekkigheid. Dat vertellen ze met korte monologen, vinnige dialogen en soms heeft een artiest een uitspraak die hij steeds herhaalt tijdens de voorstelling: ‘I see everything’.
De artiesten tonen hun persoonlijke acts: in de lucht, aan een touw, in de trapeze, of op de grond met acrobatiek, knotsen en een hoepel. Maar deze acts worden net zo goed abrupt afgebroken doordat de chaos in het stuk regeert en het verhaal doordendert. Het gaat om het totale spektakel dat razendsnel alle kanten opvliegt.
Popcorn op het menu
Het feest dat al eerder is aangekondigd, blijkt een bruiloft. De bruid zit in het midden aan een tafel met de gasten naast zich, zoals de opstelling van het laatste avondmaal. Er staat popcorn op het menu: als voorafje, als hoofdgerecht, als dessert. En dan kan natuurlijk niet uitblijven dat de popcorn alle kanten opvliegt. Als een van de gasten lijkt te bezwijken omdat zij stikt in de popcorn is de uitvaart ook niet ver weg. Een beetje bijstand is nodig, de popcorn verlaat het keelgat en er kan weer vrij worden geademd.
De bruid is de onrust, het gedoe, het bevechten, na enige tijd beu. Zij vlucht weg van de feesttafel en klimt in de trapeze die in een driepoot op het terrein staat omdat deze voorstelling op Circolo is te zien in de openlucht. Vanaf die hoogte geeft ze haar kijk op het huwelijk, op haar eigen huwelijken – en ze heeft er meer dan genoeg van, zo blijkt.
Opvallend in ‘Smooth as Fiasco’ is dat veel artiesten goede muzikanten zijn en in een aantal gevallen uitmuntende vocalisten, zeker een van de dames. In het hedendaags circus zijn veel artiesten multifunctioneel en spelen zij meerdere instrumenten.
De gekkigheid gaat maar door. Ineens draagt een mannelijke acrobaat een witte trouwjurk, een tweede acrobaat ook en ze boksen met elkaar met rode bokshandschoenen. In deze voorstelling is niets voorspelbaar. Het is schitterend om te zien hoeveel fantasie de artiesten hebben en hoe zij die weten te vertalen naar een prachtig hilarisch en energiek spektakel.
Bescherming van kleine ideeën
Na het zien van Collectif Bislacco bekruipt het gevoel dat het niet veel gekker kan in het hedendaags circus. Maar dat is buiten het absurdistische ‘Violent’ van Nanda Suc et Aude Martos gerekend. Deze twee, kunstenaars, theatermakers, clowns – ze zijn niet in één woord te vangen – vormen de Société protectrice de Petites Idées (Vereniging ter bescherming van kleine ideeën), een collectief van kunstenaars dat in 2014 is opgericht in Guingamp in Bretagne.
‘Violent’ is een overdonderende voorstelling, absurd in het kwadraat, een performance waarbij werkelijk alle remmen losgaan. Er zijn geen grenzen, en mochten die er onverhoopt wel zijn dan worden ze ver overschreden. Het stuk is komisch, over the top, om met open mond naar te kijken. Wat gebeurt hier allemaal, waar komt al die fantasie vandaan, hoe maf wil je het hebben?
Op het podium staat een soort kast vol frutsels, als een kermiskraam of een volgepropte kinderkamer in zoete kleuren. Vooral veel roze. Daarnaast is er een attractie met een luchtkussen zoals bij een rodeostier. In dit geval staat er geen stier om op te rijden, maar een buldog. De vloer staat vol attributen die niets met elkaar te maken lijken te hebben. Het is volop chaos en overdrive, en dat is precies de sfeer van de voorstelling en het handelsmerk van het gezelschap. Het decor, de kleding, er wordt volop verkleed, is een beetje barok en kitsch tegelijk.
IJsje met bruine smurrie
Nanda Suc et Aude Martos komen schuchter op in onbeschrijfelijke kostuums met veel kleurtjes, ze lopen naar een piano die in de hoek van de ruimte staan, spelen en zingen, waarbij hun stem wordt vervormd. Meteen daarna stappen ze op het luchtkussen, toveren een ijshoorntje tevoorschijn, houden dat onder de billen van de hond waarna een ‘ijsje’ met bruine smurrie ontstaat. Ze smullen ervan, met donkere vlekken op het gelaat.
Met zo’n openingsscène is de sfeer gezet. De personages babbelen met elkaar als dametjes en bouwen als spelende kinderen hun onmetelijke, onbegrensde fantasiewereld waarin alles kan en alles mag bestaan. Poeslief en agressief gaan hand in hand. Later in de voorstelling klimmen ze vaker op de brede rug van de draaiende buldog, in roze jurkjes, met strikken in het haar, roze ballonnen in de hand.
Ze spelen, dansen, zingen, gaan helemaal los. En dan zijn er ook nog een beeldje van Maria, de stem van Maria Callas en de speelsters verkleed als superman. Wat dat met elkaar te maken heeft? In de wereld van Société protectrice de Petites Idées alles en het gaat moeiteloos, zeg maar achteloos in elkaar over. Na afloop moet het publiek dit verwerken. Wat is er toch allemaal gebeurd? Probeer het maar eens op te schrijven. Ik heb nog gezocht naar recensies en reacties over ‘Violent’. Die blijken sterk uiteen te lopen. De toeschouwer vindt het geweldig of helemaal niets. Dat past bij dit stuk.
In het hoofd van de toeschouwer
De meeste voorstellingen op Circolo spelen in tenten, een enkele buiten. In de grote zaal van de Schouwburg is Tilburg was ‘Les Limbes’ (De ledematen) te zien van de Franse magiër en illusionist Étienne Saglio. Nou ja te zien? Veel speelt in de schemer, soms zelfs in het donker, waardoor de toeschouwer de beelden op een eigen manier kan en moet interpreteren. De voorstelling krijgt vorm en betekenis op het podium, uiteraard, maar vooral ook in het hoofd van de toeschouwer. En het is opnieuw een voorstelling die het publiek verbijsterd achterlaat.
‘Les Limbes’ is de helse tocht van een man naar een duistere bestemming, dat kunnen de donkere krochten in zijn brein zijn, een ravijn met angsten en spookbeelden, maar ook het hiernamaals of het gebied tussen leven en dood. Deze beschrijving maakt al duidelijk: het publiek ziet veel, ervaart veel en gaandeweg stapelen de vragen zich op. Waar kijk ik naar? Wat gebeurt er echt? Is het waar wat ik zie of is het illusie? Maar los van alle vragen is de voorstelling een betoverende ervaring, prachtig geconstrueerd, met ook nog het fantastische ‘Stabat Mater’ van Vivaldi dat de sfeer verhoogt en krachtig maakt.
Magie Nouvelle
Het podium is donker, de achterwand zwart. Etienne Saglio, een pionier in de Magie Nouvelle, een circusstroming die hedendaagse goochelkunst mengt met theater, beeldende kunst en in zijn geval poppenspel en objectmanipulatie, staat alleen op de vloer, in pikzwarte kleding. Op de vloer ligt een rode mantel. Als hij die oppakt, houdt hij ineens een pop vast met een schedel die verwijst naar de dood. Die figuur en Saglio worden bijna één personage dat ook nog eens vermanend reageert op het publiek als een mobiel afgaat. Er is een zwiepende sabel en op een gegeven moment ook een stuk plastic dat door de ruimte dwarrelt. Met de sabel wordt dat plastic dat steeds meer eigenschappen van een levend wezen krijgt in beweging gebracht.
‘Les Limbes’ is een spel van donker, licht en schaduw, van illusionisme, manipulatie en technische foefjes. Want hoe kan het dat het plastic op een gegeven moment vanzelf door de ruimte beweegt, zelfs over de hoofden van het publiek in de zaal? Is het een drone? En hoe kan het dat die plastic gedaante verandert in vijf ogenschijnlijk zelfstandig bewegende figuren? En waar komt die tweede man vandaan, een dubbelganger van het personage dat Saglio speelt? Is het een hologram, een projectie, is het toch een man van vlees en bloed of afwisselend beide?
Circusstudenten van Fontys
Los van al deze vragen is ‘Les Limbes’ is een onvergetelijke ervaring, een vorm van mime, dans en illusie die je zelden ziet, met verpletterende beelden. Prachtig zijn de enorme schaduwen van het dansende en strijdende personage dat door Saglio wordt vertolkt. De voorstelling speelt soms in de lucht, vooral met de zwevende figuren, maar ook iets te vaak dicht bij de vloer. Dat laatste maakt het soms lastig om vanuit de zaal, zeker als je vooraan zit, alles goed te kunnen volgen, zelfs als er genoeg licht is.
In Tilburg is een circusopleiding op hbo-niveau bij Fontys. Veel circusstudenten waren de hele periode op Circolo aanwezig en presenteerden ook hun werk. Bovendien waren in de tenten voorstellingen te zien die zijn gemaakt door (oud-)studenten van Fontys. Van trapezeartiest Alice Davies ging de ‘Sustained’ in première. Fred Rush toonde zijn solo ‘Tiz Grand’.
Het Zwitserse Zirkus FahrAway komt met regelmaat naar Circolo. Dat is niet vreemd, want het gezelschap is opgericht door Solvejg Weyeneth die in Tilburg is opgeleid. Dat geldt ook voor haar compagnon Nina Wey. Het gezelschap bracht eerder voorstellingen waarbij een fiets door de tent zweefde en een stuk met pallets waarmee onwaarschijnlijke constructies werden gebouwd. Deze keer heeft de voorstelling met de titel ‘Elefant’ een nostalgisch tintje. Het nieuwe circus heeft geen dieren, toch is in deze voorstelling de heimwee naar de olifant voelbaar. Dat is al meteen duidelijk als een circusblok naar binnen wordt gerold, een rond olifantenpodium waar ooit olifanten hun poot op plaatsten.
Onhandige pisteknecht
Dat gesjouw is de taak van Valentin Steinmann. Hij speelt een onhandige pisteknecht. Steeds als er iets gebeurt waarbij hij meent dat te moeten ingrijpen, roept hij: ‘Wait, I come’. Het publiek heeft dan als snel door dat hij het drama alleen maar erger gaat maken. Niet alleen het circusblok krijgt een plekje midden in de piste, er worden ook zakken met stro uitgestrooid. Allemaal voor de olifant. Maar iedereen weet dat die niet zal komen. Levende dieren in het circus, dat mag niet meer.
In de rauwe voorstelling zitten interessante vondsten. Zo maakt een van de speelsters met een blauwe draad en een soort mega-punnikapparaat een lange jurk, later ook een broek en een pet. Het kan niet uitblijven, die draad hangt op een gegeven moment overal in de tent. ‘Elefant’ is een innemende voorstelling met humor, tragiek en uiteenlopende circusdisciplines als acrobatiek, luchtacrobatiek, trapeze en spel met de diabolo. Solvejg Weyeneth heeft de twee stokjes met koord waarmee ze de diabolo beweegt en werpt niet alleen met haar hand, maar ze heeft ook een stokje in haar schoen gestoken. Dat leidt tot een geheel andere dynamiek.
De drie artiesten bespelen ook muziekinstrumenten. Dat doen ze op een verhoging naast de piste waar ze op en af klauteren. Bijzonder is de act met pijl en boog waarmee lampen in de tent worden gedoofd. Het eind van ‘Elefant’ is overweldigend, prachtig en groots. De artiesten vragen na afloop aan de toeschouwers om niemand te vertellen wat ze aan het slot hebben gezien. Daar houd ik mij graag aan.
Lees meer over Circolo opBrabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026
Geschatte leestijd: 20 minuten