Column door JACE van de Ven •
“Mocht u de neiging hebben zelf ooit een kunstproduct te verwezenlijken, wees voorzichtig, volmaakt hoeft het niet te zijn, maar wel waarachtig.” Zo eindigde ik mijn voorlaatste column op Brabant Cultureel, nog niet wetend dat ik onmiddellijk daarna een drukproef van een kunstproduct in handen zou krijgen waarvan ik van het begin tot einde de waarachtigheid kon voelen. Het betreft het boek dag voor dag voor dag van Femme van den Berg (Boxtel 1985) ‘een heldere, ongepolijste reeks observaties van een weduwe met jonge kinderen die haar dagen opnieuw moet leren dragen’ aldus de Schrijverscentrale. Het boek verschijnt deze maand bij Atlas Contact.
Dat Atlas Contact ontdekte ik pas nadat ik een kwartier lang de aanbiedingen van Uitgeverij Balans had door zitten scrollen, grommend dat ze Femme’s boek nergens aankondigden. In mijn aantekeningen stond toch ‘balans’. Ik zocht ze nog eens op en ontcijferde mijn eigen hanenpoten nauwkeuriger. Er stond: ‘Haar boek is ook een balans opmaken.’ Ah, Van de Ven, we worden ouder en slordiger, maar allee, het woord ‘balans’ is wel bruikbaar in een artikel over dag voor dag voor dag. Femme van den Berg probeert in het boek niet alleen een balans op te maken, ze probeert ook weer balans te vinden na de dood van haar partner, na een ziekteproces van ruim een jaar waarin zij door hem nauwelijks betrokken werd. Simpel samengevat: de patiënt ligt met zijn gsm te scrollen op de bank en wil nergens over praten. Hij kan zijn doodgaan niet aanvaarden en is daardoor niet in staat afscheid te nemen.
Er wordt wat afgejankt in het boek, zonder sentimenteel te zijn
Als haar driejarige dochtertje Mies drie weken na de dood van haar vader aan moeder Femme vraagt: ‘Hoe wist je eigenlijk dat papa echt dood was?’, legt zij uit hoe een mens dat kan weten. Daarna komt er nog een alinea: ‘Ik vertel er niet bij dat Michiel die dag niet meer had gepraat, behalve een snauw naar de thuiszorgverpleegkundige. Dat hij alleen van het ziekenhuis naar huis wilde komen als Mies en Kaat daar niet zouden zijn. Dat hij hen niet meer wilde zien. Of kon zien. Dat hij pas stierf toen ik naar bed ging, en de verpleegkundige even boven zat. Ik vertel niet dat het het eenzaamste ooit was, voor ons allebei.’
“Toen Michiel ziek werd, begon ik dingen te noteren, want ik onthield helemaal niks meer”, vertelt Femme van den Berg in een gesprek over het boek. Als iemand die net een PDF van de komende uitgave had gelezen, kon ik mij dat voorstellen met niet alleen een doodzieke man in huis, maar ook twee kinderen van ruim drie en anderhalf jaar oud. Herhaaldelijk – maar om dat aan te tonen is het boek duidelijk niet geschreven – vraag je je af, hoe deze moeder het volhoudt: kinderen verzorgen, man verzorgen, koken, te eten geven, boodschappen doen, een bijna volledige baan op de arbeidsmarkt, naar de opvang, oppas regelen, naar school, met Michiel naar het ziekenhuis, Michiel verzorgen en ’s avonds toch nog voorlezen en stoeien met de kinderen. Ze klampt zich soms letterlijk vast aan Mies en Kaat en zij aan haar, ze hebben elkaar nodig, daar kunnen ze hun liefde kwijt, maar ze zijn ook als angstige dieren in een nest. Als vanzelf vloeien dan de tranen. Er wordt wat afgejankt in het boek, maar toch is het niet sentimenteel. Het is uithuilen en weer ertegenaan.
Ongeveer twee jaar na het overlijden van Michiel – actief in de heavy metal, een getatoeëerde man met een baard, altijd in het zwart gekleed – vroeg Femme zich af of ze iets zou doen met al die stukjes die ze opgeschreven had. Ze begon met het ordenen en redigeren van de schrijfsels die ze na zijn dood gemaakt had, maar al vlug vonden zij en haar uitgever dat aantekeningen van vóór de dood er ook bij moesten. Zowel de stukjes van vóór als die van na de dood zijn op chronologisch volgorde in het boek gekomen, maar niet in twee delen. Vóór en na de dood wisselen elkaar af, een eenvoudige, maar uiterst functionele werkwijze om de gebeurtenissen van alle kanten te belichten.
Het gaat niet bepaald om een zelfhulpboek, het is een verbeelding van de aangrijpende werkelijkheid
‘Mijn boek’, zo noemt Femme van den Berg dag voor dag voor dag. Zij had graag een dergelijk boek gelezen toen de lijdensweg van Michiel en haar begon. “Daar zou ik zeker iets aan gehad hebben en daarom heb ik ‘mijn boek’ ook geschreven.” Zo hoorde ze pas na de dood van haar partner dat mensen van bepaalde medicijnen prikkelbaar en grimmig kunnen worden. Was dat bij Michiel ook het geval? Iets wat lezers die in hetzelfde schuitje zitten zich kunnen afvragen. Toch gaat het hier niet bepaald om een zelfhulpboek compleet met therapie hoe het best te handelen in een dergelijke situatie, het is eerder de verbeelding van een aangrijpende werkelijkheid. Het boek heeft behoorlijk wat literaire kwaliteiten en een functionele structuur die in al zijn eenvoud uiterst werkzaam is. Passages die zeurderig dreigen te worden krijgen door te switchen van vóór naar na de dood en andersom ineens weer energie. De opmerkingen van de kinderen zorgen vaak voor verademing als het allemaal te tragisch dreigt te worden. De stijl oogt bijna voor de vuist weg, maar is in al zijn soberheid trefzeker en laat naast het droevig aftellen naar een tragedie ruimte voor ironie en het onder woorden brengen van liefde.
Het schrijven was Femme van den Berg tevoren niet helemaal vreemd. Zij schreef zo nu en dan al culturele artikelen in kranten en tijdschriften, maar haar werkzaamheden zaten en zitten toch voornamelijk aan de productionele kant van de kunst. Na haar studie aan de Academie voor Drama ging zij aan de slag als programmamaker en projectleider voor culturele organisaties als het Letterenfonds, Wintertuin, Het Zuidelijk Toneel en Theater De Nieuwe Vorst. Momenteel coördineert ze VLAM21, een samenwerkingsverband tussen de twintig grootste literaire festivals van Nederland.
‘Mijn boek’ verschijnt zeven jaar na de dood van haar partner Michiel. Mogelijk was het schrijven van dag voor dag voor dag toch nodig om weer balans in het leven te vinden. De acute emotie is afgezwakt, de tijd heelt veel, maar de mens die door het nu loopt en allerlei praktische dingen doet in het dagelijkse leven is ook deel van het verleden. Femme van de Berg wil dat mijns inziens niet van zich af schrijven, maar in alle eerlijkheid nog eens overdenken om naast alle tegenslag en miserie ook de overlevingskracht van de mens te tonen. En ja, ondanks alles, ook de liefde. Haar verhaal raakte mij zeer. Toen ik vanmorgen naar de markt ging, liep daar een getatoeëerde jonge kerel met een baard, een stralende meid aan zijn zij. Ik moest bijna huilen.
Femme van den Berg Titel: dag voor dag voor dag. Amsterdam: Atlas Contact 2026, 304 pp., ISBN: 9789045051741, pb., € 22,99 (e-book € 15,99).
Lees eerdere columns van JACE van de Ven op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026
Prachtig geschreven Jace. Ik ga het boek lezen.