Bewogen opende directeur Chris Driessen op zondag 14 juni Lustwarande 2026. Dat klimaatverandering ook is doorgedrongen tot de Oude Warande komt als een schok in de woorden van Driessen. Hoe en met welke materialen reageren enkele kunstenaars op de zichtbare gevolgen daarvan? Het thema van dit vijfentwintigste jubileumjaar is Material Worlds.
door Carina van der Walt (tekst & foto’s)
Nietsvermoedend betreed ik het bos bij de hoofdingang. Ik loop onder een poort in twee kleurrijke delen door. ‘The Portal Dream’ (2026) van de Iranese kunstenaar Hiva Alizadeh is gloednieuw en gemaakt van synthetische haren. Het is de eerste keer dat zijn kunst in de buitenlucht te zien is, vertelt hij. Hij vindt het spannend. Wat gaat de wind doen met ‘The Portal Dream’? ‘Ach, het is maar plastic’, relativeert hij. Alizadeh denkt niet dat zijn materiaal per se iets blijvends is, maar vergeleken met de klassieke materialen hout en marmer is synthetisch haar zeker sprekend voor de tijd waarin we leven – licht, vrolijk, feestgedreven en van voorbijgaande aard. Alizadeh woont en werkt in Teheran en London.
Zwaarder dan je zou denken
Tijdens de opening van Lustwarande worden de gasten verrast door een performance van de Portugese Maria Ferreira Silva die in Brussel woont en werkt. ‘Wild Explosions of Radical Softness’ bekoort, maar grijpt me ook naar de keel. Het is onheilspellend. Zij danst met een grote zilvergrijze doek die om haar blote bovenlichaam is gedrapeerd. Het materiaal is niet licht en doorzichtig als bij een voile, maar glad en veel zwaarder dan je zou denken. Eerst gaat ze zitten. Stilte.
Het serene geluid van een gong zet haar in beweging. Geleidelijk zwelt de ondersteunende synthesizer aan tot de geluiden van een drone. Ze brengt haar materie in beweging, maar wordt ook daardoor zelf in beweging gezet. ‘Wild Explosions of Radical Softness’ is tegelijkertijd een intieme en ernstige dans met verstrekkende gevolgen. Wonderschoon gaat er dreiging van uit. Oorlog klinkt over dit bos. Klimaatverandering ligt in dit bos. Armageddon. Ferreira Silva heef haar dans zelf gechoreografeerd.
Reacties op verdwenen beuken
Hoe reageren andere kunstenaars op klimaatverandering? Tussen de Grotto – de horecagelegenheid in het park – en de vijver lag altijd een beukenbos rechts van de sloot. Dit beukenbos is weg. Ugo Rondinone (geboren in Zwitserland en werkzaam in New York) heeft zijn ‘white blue monk’ voor Lustwarande 2026 in dit verwoeste deel van het bos geplaatst.
Het is een echte blikvanger. Met fel witte hoofd boven een blauw habijt steekt dit beeld sterk af tegen de afgezaagde verdronken bomen. Op afstand ziet de monnik eruit als gemaakt van kunststof, maar niks is minder waar. ‘White blue monk’ is deel van Rondinones serie monniken en nonnen die gebeeldhouwd zijn uit kalksteen, in brons gegoten en vervolgens geverfd. De materialen van dit beeld zijn even tegenstrijdig als de spanning in de bosruimte van wat eerder was en wat nu is.
Uit dezelfde mal
Of niet? Past een monnik juist bij verwoesting? Wat kan hij doen? Waken? Bidden voor de natuur, voor natuurherstel? Persoonlijk vindt Rondinone een ‘spirituele leuning’ in de natuur na het overlijden van zijn partner in 1988. Volgens het tentoonstellingsboekje komen het mystieke en het wereldse, het heilige en het profane met elkaar in contact in de natuur. Het is zijn vijfde deelname aan Lustwarande. Op dezelfde plek lag vijftien jaar eerder zijn werk ‘Pagan void’. Het was een vierkant vlak gevuld met fluorescerend geel gekleurde kiezels. ‘Pagan void’ betekent heidense leegte. Nu is het er inderdaad leeg geworden, maar het woord ‘heidens’ is anno 2026 misleidend. Of niet?
Twee kunstenaars treuren over dit bos, eren dit bos. De Nederlander Jan Eric Visser werkt met afvalplastic. Voor ‘The Odes’ uit 2022 redde hij zijn materiaal van de vuilverbranding. Het is een ruw afgewerkte beeldengroep met drie kronkelige zwarte sculpturen die ten nauwste aan elkaar verbonden zijn. Ze komen uit dezelfde mal. Nu kunnen ze waar ze staan (naast een takkenwal en voor een ‘op stam gezette’ dode boom) ook verwijzen naar de grillige krullen van zwart verbrande boomstronken. De invoelbare pijn van dit bos is toevallig, maar toch concreet vormgegeven. ‘Het is een ode aan de herbruikbaarheid van materialen én aan de natuur’, vertelt Visser.
Veel betekenissen
Wil Kokou Ferdinand Makouvia uit Togo communiceren met dit verwoeste landschap waar tweehonderdvierenzestig bomen moesten worden gerooid? De lange titel van zijn zuilen – of zijn het longen? – brengen vele betekenissen bij elkaar. ‘Duti, Zoti, mio lé Ezé me, lé Dzinkussi’ (2026) betekent ‘Wereldboom, vuurboom, gekweekt in de vaas, die de hemel vasthoudt’. Communicatie is duidelijk door de elektriciteitskabels die de grote keramische zuil verbindt aan de omringende bomen.
Deze zuil of long staat op een laagje verschrompelde Kpatima-bladeren uit West-Afrika. De bedoeling is dat die bladeren de energie van de bosgrond zuiveren voordat die wordt opgenomen in de boomtoppen. Volgens Makouvia hebben de aarde, het hout en de naalden in de Oude Warande evenveel waarde. Deze materialen verdienen aandacht. Makouvias woorden voelen als troost: ‘We moeten luisteren naar wat er nog steeds bestaat, ook al wordt het overstemd door prestige of vergetelheid.’
Even gaan zitten
Martin Toloku is geboren in Ghana. Hij woont en werkt in Amsterdam. Het materiaal voor zijn nieuwe beeld ‘The Voyage’ is klassiek, maar afkomstig uit West- en Midden-Afrika. Traditioneel uit hout van duurzaam azobé gesneden, ziet het object er op afstand in het bospad uit als een bankje. Daar zou je even kunnen gaan zitten om uit te rusten.
In werkelijkheid stelt het een zware houten balk voor die door twee figuren op hun schouders wordt gedragen. Misschien ruimen zij de huidige ravage op? Maar ze zitten met hun lichamen vast in de aarde. Ze kunnen zich niet voortbewegen. Arbeidsmigranten? Ze willen werken, maar tussen aftakeling en vernieuwing, tussen geruststelling en angst – ook hier in dit bos – gaat het niet zo makkelijk. Het bos is thans een toonbeeld van verval middenin een vertrouwd eeuwenoud proces van afsterving en opbloei. Je kunt niet anders dan denken aan je eigen leven en dood.
Onderweg terug naar de hoofdingang passeer ik twee huilende beelden van Nicole Eisenman uit New York. ‘American Goth’ uit 2018 is gebeeldhouwd uit schuim en gegoten in roestvrij staal. De beelden huilen zwarte tranen. Zo voelt het ook. Een veranderend klimaat is hier werkelijkheid geworden met een boze natuuruitspatting. Op mijn lippen proef ik het zout van tranen en van bloemen zoals nu sereen weergegeven in ‘The white heart is black’ van Meri Karapetyan.
Onder: The white heart is black van de Armeense Meri Karapetyan is een installatie met witte anemonen die van zout en biologische epoxy zijn gemaakt. In deze tentoonstelling van Lustwarande 2026 zijn ze een fragiel bloemstuk voor de verwoeste natuur die herinnert aan de schoonheid van wat was en wat weer kan herstellen.
Beeld voorpagina > Detail uit de bijdrage van Félix Keslassy aan Lustwarande 2026 > Predictive Documentary (2026). Foto > Hans Lodewijkx
Lees over eerdere edities van Lustwarende op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026
Mooie beschrijving Carina, hartelijkste groet Kreek