Het leek onschuldig toen Fleur Jeras van Poetry International verzocht een vertaling te maken van een aantal gedichten van Hendri Yulius Wijaya. Ze stuurde alvast een gedicht mee, dat ik linea recta bij mijn medevertaler Siti Wahyuningsih bezorgde. Zij zou als gewoonlijk de beslissing nemen. Ze was op haar werk, maar gaf meteen groen licht. Niet veel later zouden we groene sneeuw zien!
door Albert Hagenaars
Maar eerst de dichter in kwestie introduceren. Hendri Yulius Wijaya is in 1988 te Bandar Lampung op Sumatra geboren en studeert in het dagelijks leven in Melbourne voor zijn doctoraat Social and Political Sciences. Hij publiceerde diverse wetenschappelijke boeken en ook artikelen in bladen als The Jakarta Post en het gezaghebbende Tempo. Pas tijdens de coronapandemie, toen hij net als ontelbare anderen op zichzelf werd teruggeworpen, begon hij gedichten te schrijven. Ondersteund door Dede Oetomo en vooral door de in de San Francisco Bay Area wonende Edward Gunagan, die zijn vertaler Engels zou worden en zich inspande om het werk bij uitgevers onder de aandacht te brengen, wist Hendri nog in datzelfde dramatische jaar 2020 te debuteren. Dat gebeurde met de bundel Stonewall tak mampir di Atlantis, wat ‘Er is geen Stonewall in Atlantis’ betekent.
Aan de basis van de homorechten
Stonewall verwijst naar een horecazaak die in de jaren zestig in Greenwich Village als trefpunt gold voor de toenmalige LHBT-gemeenschap. De politie viel er geregeld binnen en dat gebeurde ook op 28 juni 1969. Hoewel er eerder al verzet was gepleegd, mondde dat ditmaal uit in repeterende rellen in de omgeving, die op hun beurt aan de basis liggen van de homorechten in de VS en andere landen.
Hendri Yulius Wijaya wordt gezien als een van de weinige openlijk queer dichters en als een invloedrijke opiniemaker (hij is ook een gedreven spreker en essayist) in het debat over identiteit en LGBTQIA+ -rechten in Indonesië. Omdat Poetry International elk jaar ook dichters uitnodigt die zich in eigen land niet vrij kunnen uiten, lag het in de lijn van de verwachting om Hendri een wekenlang verblijf in Nederland aan te bieden, een tijd die werd gebruikt voor optredens en het geven van workshops, ook buiten Rotterdam.
Onderliggende duidingen
Als dichter zet hij zich op twee manieren in. Zijn personages, die vertegenwoordigers zijn van uiteenlopende motieven in de centrale thematiek, schuwen geen enkel taboe, waar zeker in de Zuidoost-Aziatische culturen moed voor nodig is. Tegelijkertijd breekt hij een lans voor Bahasa Binan, de met symbolen en verwijzingen versleutelde taal van homo’s, transgenders en travestieten in Indonesië. Met name de voor buitenstaanders moeilijk te doorgronden aspecten van dit sociolect maakten dat we als vertalers ‘groene sneeuw’ zagen.
We konden wel de betekenis van de gangbare woorden en woordgroepen begrijpen, maar hadden niet altijd de sleutel tot de onderliggende duidingen. Zie alleen al de titel van ‘Power Boti’, dat in Nederland nu tweemaal is gepubliceerd, zowel in de bloemlezing Achter mij is een schaduw van uitgeverij Koppernik, met werk van alle deelnemers aan het festival, als in het boekje met poëzie van alleen Hendri, getiteld Power Bottom. Dit gedicht kan worden gezien als zijn manifest en credo.
‘Boti’ wordt in Indonesië populair gebezigd om aan te geven dat er drie personen op één brommer rijden, in India is het een hapklaar gekruid blokje vlees, maar in Bahasa Binan duidt het (‘boti’ is niet voor niets afgeleid van ‘bottom’) op een passieve deelnemer aan homoseks die gaandeweg de dominante rol overneemt. Dankbaar schakelden we voor aanvankelijk onbekende blijvende woorden AI in, waarmee zich weliswaar allerlei nieuwe mogelijkheden openden maar tegelijk soms moeilijk te maken keuzes.
Verrassend gevulde bibliotheek
Al na enige dagen verblijf in Rotterdam, waar hij als Poet in Residence verblijft, treinde Hendri naar Bergen op Zoom om kennis te maken en onze resultaten te bespreken. Aansluitend maakte hij ondanks regen in alle soorten en maten een lange wandeling door de binnenstad en het oude Havenkwartier. Hij bezocht onder meer de naar zijn mening verrassend gevulde bibliotheek en ook de sfeervolle boekenkelder en afdeling Engelse literatuur bij boekhandel Quist. Gefascineerd bleef hij her en der staan bij muurgedichten van ‘Comité Stenen Strofen’, waarbij ondergetekende ter plaatse flarden naar het Indonesisch vertaalde. Tussendoor uitte hij zijn verbazing over het snel gekomen succes en lichtte hij zijn principes toe.
Hendri verweeft als aansluiting op de wereld slierten Engels door zijn gedichten, maar ook vraagt hij aandacht, vaak met een knipoog, voor juist het lokale niveau en gebruikt dan begrippen uit Bahasa Betawi, het eigenzinnige maar o zo creatieve taaltje van Jakarta, voorheen Batavia, en is hij ook niet vies van opname van woorden uit het Javaans, dat niet verwant is aan Bahasa Indonesia, Chinees, Japans en Maleisisch, dat dan weer wel verwant is aan het Indonesisch.
Alles en iedereen een gelijke waarde
Daarnaast put hij, al dan niet via deze talen, inspiratie uit talrijke bronnen zoals films (onder meer ‘Sir Peter’s Prison Orgy’ in de regie van Alter Sin, en het Oscar-winnende ‘Parasite’ van de Koreaanse regisseur Bong Joon-ho), liedjes (‘Tenda Biru’ van Desy Ratnasari en ‘Nasib Boti’ van Boby Prawinata), Japanse beeldcultuur (de cartoonfiguren Sailor Moon en Tuxedo Mask) en uitspraken van filosofen, auteurs en (taal)wetenschappers. Je moet er niet van staan te kijken dat ook Darwin, Foucauld, Kartini en Sartre ineens opduiken. Van die laatste is bijvoorbeeld een bekende uitspraak opgenomen in ‘Power Boti’: ‘veroordeeld zijn om je vrij te kunnen voelen.’ Bovendien is hij kritisch genoeg om, bij voorkeur ironisch, voorbeelden van westerse hypocrisie en eeuwenlang ingeslepen superieur gedrag te hekelen.
Andere kenmerken van zijn over het algemeen verhalende stijl zijn scherpe observaties, surrealistisch overkomende gedachtesprongen, grafische experimenten en een spaarzaam gebruik van interpunctie, met name van hoofdletters, bedoeld voor een zo harmonieus mogelijke weergave, maar ook en vooral om te benadrukken dat alles en iedereen een gelijke waarde heeft. Ja, gelijkwaardigheid speelt een bovengemiddeld grote rol, ook al zal die voor menige lezer in het geding komen. Treffend is een fragment over een jongen (Johan) die zich voortaan als trans (Johana) beschouwt. In een fragment uit het gelijknamige gedicht ‘Trans*’ laat Hendri beide aspecten in één zin samenvallen:
haar leven werd noodgedwongen afhankelijk / van transacties en overboekingen met de stakkers / die ‘de girlfriend experience’ moeten missen in bed / in de aanloop naar het Suikerfeest / kon zij alleen nog maar bidden / dat ze de afknapper van pas geleden niet opnieuw mee moest maken: / afgewezen worden door de luchtvaartmaatschappij / omdat haar uiterlijk afweek van de foto op zijn identiteitskaart
Grillige, meertalig rijke poëzie
Het resultaat is een grillige, meertalig rijke poëzie die onophoudelijk vragen stelt, die dilemma’s niet uit de weg gaat, die zich afspeelt tussen traditionele milieus als kampongs enerzijds en grote steden anderzijds met hun fitnessscholen, airport lounges, (homo)clubs en megabioscopen, die meer begrip voor het queer-eigene eist en die ook een brug wil slaan tussen culturen. Zelf is hij er in elk geval in geslaagd om zonder verlies aan identiteit zowel oosterse als westerse waarden te verenigen. Hij weet die daardoor paradoxaal genoeg juist scherper in kaart te brengen en te versterken!
Het was dan ook ontroerend om te horen dat hij op het station, keurig zonder h, voor korte tijd afscheid nam met het onverwachte maar door hem deze dag regelmatig gehoorde ‘oudoe!’
KOH MASAKI
ik ga meer dan drie keer per week naar de sportschool.
soms ook in het weekend. ze zeggen dat mijn driehoekig gevormd gezicht en lijf lijken
op die van koh masaki. vooral als ik mijn bril afzet en m’n bakkebaarden langs de hele kaaklijn laat groeien. helaas betekent dit niet dat mannen met oranje haar
ophouden mij hulpeloos te laten kreunen in bed.
soms ook onder de douche. ik kom…ik kom…au…au…wauw, en wanneer de score
van de GRE-toelatingstoetsen te laag uitpakt,
verlies ik geen greintje hoop om mijn leven te kunnen beteren. ik kan een Aziatisch sekssymbool worden. koh ging in 2013 te vroeg heen. de meeste homo’s zullen zich hem waarschijnlijk blijven herinneren als pornoster & go-go dancer.
niemand hoeft te weten dat hij me iets belangrijks onthulde:
namelijk dat moed en verzet niet altijd per se van een buitenlandse man komen.
Hendri Yulius Wijaya, Stonewall tak mampir di Atlantis. Yogyakarta: EA Books, Buku Mojok Grup 2020, 112 pp., ISBN: 978-623-9108-99-1.
Het boek is uitverkocht. Een tweetalige editie (Indonesisch-Engels) is in voorbereiding bij Circumference Books in New York.
Meer over poëzie op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026