Het Van Abbemuseum viert zijn negentigjarig bestaan en stelde een nieuwe collectiepresentatie samen met als titel ‘De collectie als kosmos’. De tentoonstelling gaat vooral over tijd, tijdsbeleving en hoe perspectieven in de loop der tijd veranderen. Nieuw is ook het ‘Dommelplein’ op de begane grond met ruimte voor workshops en presentaties waaronder een vaste presentatieplek voor Design Academy Eindhoven.
door Irma van Bommel
Chronologische collectiepresentaties op grond van stilistische ontwikkelingen zijn uit de tijd. Het Van Abbemuseum experimenteert al jaren met collectiepresentaties aan de hand van verhaallijnen. Met het risico dat een werk niet wordt getoond om de artistieke waarde, maar slechts als illustratie bij een verhaal. Dat was zeker het geval bij de vorige collectiepresentatie ‘Dwarsverbanden’, maar we zien het nu ook in ‘De collectie als kosmos’ waarin de verhaallijnen minder dwingend zijn.
Aan de andere kant bieden deze verhaallijnen houvast om op een andere manier naar de werken te kijken. En te reflecteren op hoe de wereld in elkaar zit en vooral hoe de mens deze heeft vormgegeven. Verrassend is de keuze voor een aantal minder bekende kunstwerken die jaren in het depot waren opgeslagen. Het concept voor deze tentoonstelling die de komende vier jaar is te zien, is van curator Yolande Zola Zoli van der Heide, in samenwerking met de nieuwe directeur Defne Ayas en hoofd collecties Steven ten Thije.
Een aap die gebiologeerd kijkt
‘De collectie als kosmos’ begint op de eerste etage van de ‘nieuwbouw’ van Abel Cahen en loopt verder door naar boven. Maar de weg daarnaartoe via de begane grond is ook al een verrassing, met presentaties die qua thematiek prachtig aansluiten op de nieuwe collectiepresentatie. De bezoeker stuit op een zaal met een film van een aap die gebiologeerd naar het schermpje van een smartphone kijkt. Hij zit op een open plek in een oerwoud dat achter hem in brand staat. De film blijkt via AI gegenereerd en daarbij is gebruik gemaakt van beelden van brandende bossen in Brazilië en Californië. Het gedrag van de aap stemt tot nadenken over ons eigen scroll-gedrag. De film heet ‘Ghost Feed’ en is gemaakt door John Gerrard. Hij is een van de ‘System Thinkers’ die het museum recent heeft aangesteld om mee te denken over de werking van een museum.
De animatiefilm ‘Delivery Dancer: Time Curves’ van Ayoung Kim is al even indrukwekkend. Deze is duidelijk geïnspireerd op een game en speelt zich af in een futuristische, ondergrondse stad waar de tijd wordt bepaald door systemen van versnelling, vertraging en herhaling. Ook deze maker is een van de ‘System Thinkers’.
De Design Academy mag voortaan ieder half jaar een presentatie inrichten in een van de ruimtes op de begane grond. De huidige presentatie toont werk van alumni van de richting Geo-Design en gaat over meten en wegen.
Als schenking in de collectie
De ‘Collectie als kosmos’ begint in een zaal die bewust iets ouderwets uitstraalt, een ontwerp van Studio Matilde Cassani. Met het schilderij ‘Andromeda’ van de Italiaanse schilder Guercino gaan we ver terug in de tijd. Het werk dateert uit de zeventiende eeuw en je vraagt je af wat dit doet in een museum voor moderne kunst. Behalve dat Andromeda de naam was van Ethiopische prinses (hoezo is zij hier blank afgebeeld?) is het ook de naam van een sterrenstelsel en dat is de reden dat het nu op zaal hangt. Het schilderij is in 1942 als schenking in de collectie gekomen en is al die jaren slechts tweemaal uit het depot gehaald voor een expositie. Dat kun je van een ander werk in deze zaal, ‘Fragment van een kruisiging’ (1950) van Francis Bacon, niet zeggen. Dat kwam in 1966 in de collectie en is sindsdien al zestien keer getoond.
Ook te zien in deze zaal is een sequentie die Jan Dibbets op de kortste dag van het jaar in 1970 maakte vanuit een ruimte in het Van Abbemuseum. Het werd snel daarna verworven. Prominent in beeld is een reproductie van ‘Blick auf Murnau mit Kirche’ (1910) van Wassily Kandinsky, een werk dat in 1951 in de collectie kwam, maar in 2020 na herkomstonderzoek door de Nederlandse Restitutiecommissie is teruggegeven aan de rechtmatige erfgenamen.
Zo gaat deze eerste zaal over collectievorming en over opvattingen die in de loop der tijd veranderen. Meestal komen er werken bij, soms vallen er werken af. Daarom is het inconsequent dat in deze zaal ook een bruikleen hangt van Museum Boijmans Van Beuningen, een werk van Guercino, ‘David met het hoofd van Goliat’ uit 1657. Het vormt geen pendant met het andere werk van Guercino en het is onduidelijk waarom het aan deze zaal is toegevoegd.
Woensdrecht Vredeskamp
Hier en daar hangt naast een kunstwerk een klein plexiglazen kistje aan de wand met daarin een object uitgekozen door mensen die zijn benaderd door het museum. Om persoonlijke verhalen te verweven met de kunstgeschiedenis zijn zij gevraagd hun associatie te verwoorden in relatie tot een van de tentoongestelde werken. Voormalig chef kunstredactie van het Eindhovens Dagblad, Rob Schoonen, koos het hierboven genoemde werk van Francis Bacon en plaatste er een speldje naast uit de jaren tachtig dat herinnert aan het Woensdrecht Vredesactiekamp. Schoonen zegt de sterke emoties en het menselijke van strijd in het werk van Bacon te waarderen en zag dit terug bij de demonstranten tegen kernwapens.
De volgende zalen zijn telkens anders van toon en anders qua inrichting. Is dat erg? Nee, het onvoorspelbare zorgt er juist voor dat je telkens met een onbevangen blik kijkt naar wat de nieuwe zaal te bieden heeft. De ene verhaallijn is wat duidelijker dan de andere. Laat je vooral verrassen door de bekende, maar vooral ook de vele minder bekende werken in de collectie van het Van Abbemuseum die nu (eindelijk) te zien zijn.
Het transport van marmer
Verrassend zijn de grote speelobjecten (1972-1975, verworven in 2026) van Paul Panhuysen in een zaal gericht op de kinderwereld als inspiratiebron. Van Karel Appel kennen we allemaal zijn schilderijen geïnspireerd op kindertekeningen. Dat hij ook objecten van kabels maakte is minder bekend. We treffen ‘Tussen vlag en wimpel’ (1987) in een zaal met objecten die we niet zo snel associëren met kunst. Dat geldt ook voor een marmerblok van Rossella Biscotti. Samen met tekeningen (blauwdrukken) maakt het deel uit van haar installatie ‘De tocht (Relikwieën)’ uit 2016 waarmee zij het transport van marmer uit Carrara over zee in verband brengt met scheepswrakken, migratieroutes, gasleidingen en archeologische vindplaatsen langs dezelfde zeeroute.
Treffend is de combinatie van ‘Over inzichtelijke vermogens’ (1981), een soort rad van avontuur van Henk Visch met de film ‘Stairway’ (2001) van Gülsün Karamustafa over Roemeense kinderen die als straatmuzikanten wat geld proberen te verdienen. Toeval en lot. De film maakt maar al te zeer duidelijk dat je leven (wel of geen welvaart) voor een groot deel wordt bepaald door waar je wieg staat.
Op de bovenste verdieping gaat het dan echt over de kosmos. Het project ‘Zwarte bevrijding van de sterrenconstellaties’ (2017) van Nolan Oswald Dennis laat zien dat wij gewend zijn de sterrenbeelden te zien vanuit het noordelijke halfrond. Op het zuidelijk halfrond zijn andere sterrenbeelden te zien. Dat zegt ook iets over de dominantie van ons westerse perspectief dat we moeten laten varen.
‘Collectie als Kosmos’, tot en met 2 mei 2030 in het Van Abbemuseum, Eindhoven.
Beeld voorpagina: Bovenstaand publiciteitsbeeld met een aan de rots geketende Andromeda gemonteerd in een opname van de Andromedanevel. Beeldbewerking > Hans Lodewijkx
Lees meer over het Van Abbe op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026