Vanaf de negentiende eeuw trekken kunstenaars de natuur in om zich te laten overweldigen door het landschap. Dat ging gepaard met veel verf en kleur. Ook makers van litho’s ontdekten de natuur als inspiratiebron. Hun afdrukken waren meestal zwart-wit, maar niet minder charmant, zo blijkt uit de expositie ‘Drawn to nature’ in het Nederlands Steendrukmuseum in Valkenswaard.
door Henk van Weert
Er hangen naar verhouding deze keer veel werken op de tentoonstelling in het Steendrukmuseum, gemaakt door veel kunstenaars die meestal niet zo heel bekend meer zijn. Op een paar na: M.C. Escher, Theo van Hoytema, Simon Moulijn, H.P. Bremmer. Negentiende-eeuwers, vroeg twintigste-eeuwers.
Schilderen ‘en plein air’ werd pas echt populair aan het begin van de negentiende eeuw. Het werd pas mogelijk nadat olieverf in tubes beschikbaar was gekomen. Schilders pakten hun spullen in, verlieten de stad en nestelden zich in de natuur. Een litho van Johannes Christiaan d’Arnaud Gerkens uit 1859 biedt een geromantiseerd beeld van hoe dat ging. Een kunstenaar zit in het bos, schetsboek op de knie, volledig in zichzelf gekeerd, terwijl hij de stilte van het gebied in zich opneemt.
Stefan Bleekrode
Ze zijn nog erg geliefd, deze kunstenaars met hun kijk op de natuur. Voorop natuurlijk de impressionisten, de schilders van de School van Barbizon en de Haagse School. De meest interessante kunstenaar in de parade van dode scheppers in Valkenswaard is springlevend. Stefan Bleekrode is amper veertig jaar, geboren in Son en Breugel en opgegroeid in Eindhoven, maar intussen wonend en werkend op het Groningse platteland. Hij ging op de knieën voor de weidsheid en het licht van dat gebied.
Bleekrode kijkt en werkt als een negentiende-eeuwer. Hij maakte in het eigen atelier van het museum twee litho’s voor deze tentoonstelling. De ene gunt de kijker een blik op Breda. De ander is een zicht op ’s-Hertogenbosch, vanuit het Bossche Broek. De steen waarmee die tweede litho is gemaakt ligt op een drukpersje in de tentoonstelling, zodat duidelijk wordt hoe een litho tot stand komt.
Een eeuwigdurende manier
Pal naast zijn ‘Gezicht op Den Bosch’ hangt een ‘Gezicht op Laren’ van Simon Moulijn uit 1904. De aanpak en overeenkomsten zijn opmerkelijk: veel aandacht voor de luchtpartijen, de positie van de horizon, de voorgrond die in coulissen wordt opgebouwd, de relatief bescheiden bebouwing. De twee litho’s concurreren niet, maar maken duidelijk dat verandering niet altijd hoeft, dat er ook zoiets is als een eeuwigdurende manier van beeldcompositie die aantrekkelijk blijft.
De tentoonstelling ‘Drawn to nature’ – waarom eigenlijk een Engelse titel? – biedt meer dan landschappen. Onder de subtitel ‘In bloei’ wordt een brede collage van bloemlitho’s gepresenteerd. Allemaal in grijstinten, geen kleur. Vaak ontbreken achtergronden, het gaat om de bloem zelf, de structuur ervan, de texturen. De lithografie biedt kunstenaars de mogelijkheid om heel precies te werk te gaan.
Kunstenaar die je niet verwacht
Bomen waren ook elementen in het landschap waarop deze kunstenaars losgingen. Adrianus van der Koogh (1796-1831) maakte destijds populaire litho’s waarin hij bomen heel gedetailleerd weergaf. Barend Cornelis Koekoek was ook zo iemand. In zijn bomen-litho’s kun je de blaadjes tellen. Latere kunstenaars bejubelden ook de boom, maar gingen wat ruiger te werk. Henk Voskuijl (1893-1980) detailleert niet, maar laat een oude berk een beetje dansen in het licht.
Een ven in een bos, ook zo’n geliefde plek. Alles komt er samen: bomen, water, kleinere planten en bloemen, vissen en vogels. M.C. Escher, befaamd om zijn artistieke spel met wiskundige principes, is een kunstenaar die je niet verwacht op deze expositie. Hij is er wel, met de litho ‘Drie werelden’ uit 1955. Te zien is een ven in een bos, maar uiteraard is dat geen gewoon vennetje. Escher maakt ook van zo’n watertje een onmogelijke constructie. Vis, bladeren, bomen, ze zijn duidelijk herkenbaar, maar de onderlinge verhoudingen rijmen niet.
Hedendaagse natuurfotografie
Kijkend naar deze tentoonstelling dringt zich een vergelijking op met de hedendaagse natuurfotografie. Natuurfotografen – er zijn er heel veel in Nederland – zijn de moderne, digitale vertolkers van de principes die ten grondslag liggen aan het werk van schilders, tekenaars en lithografie-kunstenaars die de natuur introkken.
Landschapsfotografen werken nog vaak zoals Simon Moulijn in 1904 en zijn hedendaagse volger Stefan Bleekrode. Horizon, wolken, opbouw van de voorgrond. Macro-natuurfotografen maken beelden met evenveel precisie als waarmee Dora Struick du Moulin begin vorige eeuw wilde bloemen tekende. En zijn er ook typische bomenfotografen, zoals er kunstenaars waren die litho’s van bomen maakten? Jawel, kijk maar eens naar het werk van natuurfotograaf Jowan Iven uit Beek en Donk.
‘Drawn to Nature. De stad uit, het bos in’, tot en met 13 september 2026 in het Nederlands Steendrukmuseum in Valkenswaard. In samenhang met deze expositie hebben het museum en Natuurgrenspark De Groote Heide een fietsroute van 39 kilometer samengesteld. Meer daarover op de website van het museum.
Lees meer over het Steendrukmuseum op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026