Van de hand van journalist en schrijver Joost Goutziers verscheen ‘Dwarse Dansers’. Een fraai geïllustreerd kloek boek over de geschiedenis van hedendaagse dans in Brabant. De auteur verdient grote waardering voor dit huzarenstuk. Goutziers brengt de sporen van de eigenzinnige theaterdans in Noord-Brabant onder de aandacht. Want sinds de jaren tachtig gebeurde daar iets bijzonders.
door Marianne Toolenaar
Niet iedereen wordt diep geraakt door dans. Toch kennen we bijna allemaal het opwindende gevoel van onze eerste geslaagde stapjes als kind, het moment waarop we de ruimte innamen. Die ervaring moet magisch zijn geweest: een eerste besef van ik doe, ik kan, ik ben. Daarin schuilt de verwantschap met de danser. Net als een kind gebruikt die zijn lichaam niet alleen om doelgericht van A naar B te bewegen, maar ook om de ruimte telkens opnieuw te betreden alsof het voor het eerst is: als een avontuur. Als kunstenaar blijft hij zoeken naar de zeggingskracht van dat oorspronkelijke en wil hij dat met anderen delen.
De choreograaf lijkt zich met huid en haar aan die ruimte over te geven, waarop de ruimte als het ware antwoordt. Het muzikale, het beeldende en het dramatische komen samen in één bewegingsstroom en prikkelen de zintuigen van de toeschouwer op alle niveaus. Dans is dan ook een elementaire uitdrukkingsvorm, van alle tijden en in alle culturen. Gezelschapsdans kunnen mensen vaak tot op hoge leeftijd met plezier beoefenen, maar de herinnering aan theaterdans verdwijnt gemakkelijk naar stoffige zolders, bewaard in folders, foto’s, tijdschriften, kranten en soms op film.
In Brabant gebeurde iets bijzonders
Dans drukt zonder woorden het diepst menselijke uit, maar is als kunstvorm ook vluchtig, net als het leven zelf. Juist daarom verdient het initiatief van journalist en schrijver Joost Goutziers grote waardering. Met zijn boek Dwarse dansers brengt hij de sporen van de eigenzinnige theaterdans in Brabant opnieuw onder de aandacht. Want sinds de jaren tachtig gebeurde daar iets bijzonders.
Goutziers schrijft met zichtbaar enthousiasme over de voorstellingen die hij zag. Voor hem, naar eigen zeggen een rationeel mens, was het een openbaring te ervaren dat dans niet via het hoofd binnenkomt, maar via het lichaam. Ook is hij diep onder de indruk van de mens achter de danser: wie deze makers zijn, wat hen drijft en wat zij scheppen. Hij bewondert hun passie en de manier waarop zij hun hart volgen, ook als dat betekent dat zij zich financieel op alle fronten moeten behelpen. Tegelijkertijd wijst hij op een hardnekkig probleem: de danskunst, en niet alleen de danskunst, is in de regionale pers lange tijd ernstig verwaarloosd. In de afgelopen twee decennia lijkt die belangstelling zelfs verder te zijn afgenomen. Toegewijde, regelmatige verslaggeving ontbreekt.
Tegen de algemeen aanvaarde koers
Ook in de rest van Nederland is volgens Goutziers weinig over dans geschreven, en een boek over de geschiedenis van de hedendaagse dans in een specifieke regio bestond nog niet. Juist daarom is dit boek gerechtvaardigd. De eigenzinnige theatrale koers van Brabantse dansmakers heeft hen een duidelijke plaats gegeven in de ontwikkeling van de hedendaagse dans in Nederland. Volgens Goutziers kiezen zij vaak bewust hun eigen weg en gaan zij daarmee soms dwars in tegen de algemeen aanvaarde koers. Dat maakt hen onderscheidend en spannend. Wie grenzen opzoekt, betreedt nieuwe werelden.
Door het verschijnen van Dwarse dansers worden de vele ‘dansjuweeltjes’ bewaard voor het collectieve geheugen en behoed voor hun intrinsieke vluchtigheid. Overheidssteun voor een dergelijk omvangrijk naslagwerk lag niet voor de hand. Toch wist projectleider en fondsenwerver Paul Cornelissen met een succesvolle crowdfunding voldoende middelen bijeen te brengen voor een indrukwekkend eindresultaat. Niet alleen de dansers droegen bij met persoonlijke verhalen en archiefmateriaal, ook cultuurfotografen stelden hun werk kosteloos beschikbaar. Daarnaast hielpen vele anderen de kwaliteit van het boek naar een hoog niveau te tillen. Het project laat zien hoeveel liefde er voor dans bestaat en hoeveel draagvlak er was om dit boek mogelijk te maken. De Brabantse grond is zo slecht nog niet.
Duizelingwekkende reeks dansbeelden
Wie het boek openslaat en de glanzende pagina’s langzaam onder de duim laat doorglijden, ziet een duizelingwekkende reeks dansbeelden die meteen duidelijk maakt hoe eindeloos de mogelijkheden zijn. Veel foto’s zijn indringend: ze tonen mensen die ‘iets’ doen met hun lichaam in de ruimte en spreken, ondanks hun stilstand, krachtig tot de verbeelding. Tegelijkertijd stralen ze een betoverende schoonheid uit. Ook wordt duidelijk hoe een minimalistisch muzikaal spel kan worden vertaald naar vorm en beweging, waarbij concrete gebaren worden opgetild naar het niveau van abstractie.
Het twee kilo zware naslagwerk bevat ook een schat aan verhalen over de dans in Noord-Brabant sinds 1980. Het begint in die periode, omdat toen de ‘dwarse dansers’ opstonden, met zelfgekozen inspiratiebronnen uit onder meer Duitsland, bij Pina Bausch, en België, bij Anne Teresa De Keersmaeker. Het strenge, harde en klassieke Russische dansonderricht aan de Tilburgse dansacademie raakte daardoor op de achtergrond en verdween uiteindelijk.
Internationalisering van de dansacademie
Tegelijkertijd bewoog de academie mee. Jacques van Meel, hoofd van de afdeling dansexpressie en later directeur van de hele academie, zag de opleiding snel veranderen. Al na vijf jaar nam hij het stokje over van de expressionistische danskunstenaar Jan Pijnenburg, die aan de wieg stond van deze dansrichting in Tilburg. Pijnenburg leidde onder anderen Jack Timmermans van het latere Dansers Collectief op en haalde Van Meel naar zijn team.
In de dertig jaar daarna groeide onder Van Meels leiding het aandeel buitenlandse studenten van drie naar vijftig procent. Van Meel gelooft sterk in internationalisering: ‘Als je erkenning in het buitenland krijgt, dan volgt het binnenlands respect vanzelf. Bovendien is de danswereld internationaal, dus moet je studenten internationaal opleiden.’
Aan de ontwikkeling van de academie is een uitgebreid hoofdstuk gewijd. In 1980 was zij nog een afdeling van het Cenakel, waar ook het conservatorium was gevestigd. Tegenwoordig maakt zij, samen met het conservatorium, deel uit van de Hogeschool voor de Kunsten in het hart van Tilburg. Sinds 2023 draagt de opleiding de naam Dance Arts in Context.
Persoonlijke verhalen
De hoofdstukken in het boek beschrijven de geschiedenis van 1980 tot 2025: een geschiedenis van honderden voorstellingen en nog veel meer verhalen over successen en tegenslagen, strubbelingen, fascinaties, inspiratiebronnen, reacties en de scherpe pen van de pers, maar ook over mensbeelden en maatschappijvisies. Goutziers richt zich daarbij vooral op de persoonlijke verhalen en de achtergrond van de gezelschappen. Daarnaast is er aandacht voor urban dance, dansfilms, inclusiedans en componisten van muziek voor dansvoorstellingen. Eerst komen de inmiddels verdwenen gezelschappen aan bod, onder wie het baanbrekende Dansers Collectief met zijn spraakmakende producties. Daarna volgen de huidige, actieve groepen. De volgorde is grotendeels chronologisch, al is ook gelet op afwisseling in dansvormen. Tot slot werpt de schrijver in het boek een blik op de toekomst.
De hoofdstukken zijn los van elkaar te lezen, zodat iedere lezer zijn eigen route kan kiezen. Voor de een is het een ‘trip down memory lane’, voor de ander een eerste kennismaking.
Voor weer een ander is het vooral een rijk en prettig naslagwerk. Een vervolg op dit boek zou dan ook zeer welkom zijn.
Joost Goutziers, Dwarse dansers. Hedendaagse dans in Brabant (1980-2025). Tilburg: Zuidelijk Historisch Contact / Pictures Publishers 2026, 385 pp., ISBN: 978-90-836583-3-9, hb., € 34,95.
Alle beelden in dit artikel zijn afkomstig uit Dwarse Dansers
Lees meer over dans op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026