De Nederlandse Reisopera presenteert als eerste een door de huidige Russische censuur verboden komische opera die is gebaseerd is op het befaamde toneelstuk ‘De zelfmoordenaar’ van Russische schrijver Nikolai Erdman. Ook dat stuk uit 1928 werd door de censuur verboden.
door Camiel Hamans • scènefotografie > Marco Borggreve
Het is lente in operaland. In Antwerpen voerde Opera Ballet Vlaanderen de geruchtmakende Holzinger-enscenering op van Hindemiths ‘Sancta Susanna’, in Amsterdam presenteert Nationale Opera en Ballet van 17 april tot en met 2 mei 2026 in Amsterdam ‘Die Passagierin’, de Auschwitz-opera van de herontdekte Pools-Russische componist Mieczysław Weinberg, en in Enschede bracht de Nederlandse Reisopera de wereldpremière van een door het Poetin-regime in Rusland verboden komedie van Elena Langer ‘To Die For [a comedy]’. Hoe vaak het genre opera ook is doodverklaard, alleen al deze paar producties bewijzen het tegendeel. Vooral omdat het contrast zo groot is. Geen groter tegenstelling dan tussen Holzingers voorstelling en die van Sam Brown, artistiek directeur van de Reisopera.
Hoogmis van lust, seksualiteit en vrijheid
Florentina Holzinger, een Oostenrijks choreografe en regisseur, die haar opleiding in Nederland heeft gevolgd, maakt al vanaf 2010 naam met voorstellingen die het publiek choqueren. Naakt, bloed, zelfverminking, geweld, Holzinger schuwt het niet. Hindemiths eenakter heeft zij omgevormd tot een avondvullend stuk, dat haar naam getrouw, niet verwijst naar de Kuise Susanna uit het Boek Daniel, maar dat het best kan worden beschreven als een hoogmis van lust, seksualiteit en vrijheid.
Holzingers ‘Sancta’, zoals de verkorte titel luidt, toont een podium vol nonnen, naakt tot op hun kap na, die vrouwelijke hartstocht en seksuele autonomie vieren. Het verhaal vertelt de geschiedenis van de jonge Susanna die geen weerstand kan bieden aan haar hormonen terwijl ze toch probeert vast te houden aan haar gelofte van kuisheid. Christus aan het kruis lijkt haar verlossing te bieden, maar fysieke vereniging met hem is, hoezeer ook door mystici bezongen, in de realiteit vanzelfsprekend tegen de wetten van kerk en klooster. Susanne onderwerpt zich uiteindelijk niet en bekoopt dit met de dood.
Besluit tuba te leren spelen
Elena Langers opera gaat terug op een beroemd, maar lange tijd verboden toneelstuk van de Russische schrijver Nikolai Erdman (1900-1970), ‘De zelfmoordenaar’ uit 1928. Een absurd werk dat enerzijds aansluit bij de experimentele toneelstukjes van Velimir Chlebnikov en de groteske poëzie van Majakovski en anderzijds vooruit lijkt te verwijzen naar het absurde theater van Beckett en Ionesco. Semyon Podsekayev, de hoofdpersoon, ziet het leven niet meer zitten. Hij is werkeloos, er is zelfs geen stukje meer over van de lekkere leverworst die zijn vrouw hem ’s avonds heeft geserveerd, en hij voelt zich daarom volstrekt nutteloos. Totdat hij besluit tuba te leren spelen, zodat hij als muzikant zijn brood kan verdienen in de muziekkapellen die begrafenissen opluisteren. Helaas, het blijkt dat je om tuba te leren, toch ook een piano nodig hebt. Daarvoor heeft Semyon de middelen niet. Dus besluit hij tot zelfmoord.
Semyon zet zich daarom aan zijn afscheidsbrief waarin hij onverhuld zijn omgeving, maar ook het regime de waarheid kan vertellen. Zijn buurman, een handige bliksem, ziet handel in Semyons brief. Hij biedt vertegenwoordigers van het proletariaat, van de kunsten, van de zakenwereld enzovoort, ruimte in Semyons brief om hun grieven te uiten. Zo kunnen zij hun kritiek naar buiten brengen zonder daar zelf ooit rekenschap voor te hoeven afleggen.
Geen wonder dat het stuk, ondanks pogingen van Erdmans goede vrienden, de toneelberoemdheden Meyerhold en Stanivlavski, het in de Sovjettijd nooit tot een opvoering heeft gebracht, ondanks het feit dat de repetities al zover waren dat de première kon worden aangekondigd.
Presentator van een tv-show
In de versie die de Russische componiste, Elena Langer (1974), die in Engeland woont en werkt, voor het libretto heeft gebruikt, is het verhaal naar onze tijd verplaatst. Het is niet Semyons gewiekste buurman die profijt probeert te trekken van het zelfmoordplan, maar de presentator van een tv-show die niet zonder reden Ivan Vane is genoemd, een woordspeling op het Engelse vain, ‘ijdel’. Deze Vane biedt die Semyons buren, relaties en andere handige klaplopers de gelegenheid zich te presenteren in zijn show, terwijl Semyon zich voorbereidt op het einde. Voor ieder dus een minute of fame.
Duidelijk genoeg reden dus voor een maatschappijkritische enscenering, maar die komt er niet in de oer-Britse aanpak van regisseur Sam Brown. Hij kiest ervoor om de komische kanten van de opera uit te vergroten en daarmee wordt ‘To Die For [a comedy]’ een aaneenschakeling van lolbroekerij en gimmicks. Leuk en onderhoudend, maar nauwelijks nog Erdman.
De achterkant van de tv-show business
Waarom deze operaversie van het toneelstuk door de huidige Russische censuur is verboden, valt aan deze enscenering niet af te zien. Elena Langers muziek ligt goed in het gehoor en bevat legio verwijzingen naar uit de wereld van de lichte muziek bekende melodieën. Wat is overgebleven aan kritiek bestaat eerder uit goedmoedige spot en voor de hand liggende grappen dan uit bijtende satire. En het verhaal licht weliswaar een tipje van de sluier op zodat het publiek een glimp opvangt van de achterkant van de tv-show business, maar voor wie de human interest pagina’s van de kranten, ook de Russische, volgt, is dat geen nieuws.
Toch is het belangrijk dat de Reisopera deze muzikale komedie op de planken brengt. Niet alleen omdat countertenor James Hall, intussen een vaste gast op de Nederlandse podia, kan laten zien hoe weergaloos all round hij is en tenor Paul Curievici, die Semyon speelt en toont hoe van een sul een geloofwaardig karakter kan worden gemaakt, maar vooral omdat het duidelijk maakt hoe angstig de huidige Russische machthebbers zijn, dat ze zelfs een avond lol en gelach bedreigend vinden.
Elena Langer ‘To Die For [a comedy]’ door de Nationale Reisopera
19 april 2026 in Schouwburg Tilburg
28 april in Theater aan het Vrijthof Maastricht
30 april in Chassé Theater Breda
www.operaballet.nl/de-nationale-opera/2025-2026/die-passagierin
© Brabant Cultureel 2026