Het is niet alleen kleding dat het modebeeld bepaalt, maar ook het ideale silhouet. Om het lichaam in vorm te krijgen, worden kosten noch moeite gespaard. Het Design Museum Den Bosch besteedt met ‘In Shape’ aandacht aan hoe dat in de negentiende eeuw ging met crinolines en korsetten. Maar er is ook aandacht voor de huidige tijd.
door Irma van Bommel
De verzameling van Dirk-Jan List vormt de basis voor deze tentoonstelling. Deze bestaat uit crinolines (hoepelrokken), korsetten, ondergoed en documentatiemateriaal zoals foto’s, tekeningen, advertenties en spotprenten. Want behalve de kledingstukken en hulpmiddelen zelf is het interessant te zien hoe de kleding werd gedragen en door wie. En ook welke reacties dat opriep. Wijde japonnen over hoepelrokken raakten in het midden van de negentiende-eeuw in de mode, maar ze brachten natuurlijk ook veel ongemak met zich mee. Dat gaf aanleiding tot het maken van spotprenten.
Verlichting voor de modieuze vrouw
Wie de stalen hoepels met banden ziet, zal niet vermoeden dat de crinolines in eerste instantie een verlichting betekenden voor de modieuze vrouw. Vanaf 1840 waren wijde rokken in de mode. Dit werd bereikt door veel rokken over elkaar te dragen, verstevigd met paardenhaar, waardoor het geheel erg zwaar werd. Met de komst van de crinoline in de jaren 1850 werd de japon over de hoepels gedrapeerd, met een lichter en luchtiger resultaat. Maar toch, de metalen kooi hing wel om het middel.
Bij het silhouet met de wijde rok hoorde een smalle taille en die werd verkregen door het dragen van een korset. Die korsetten werden aan de achterkant met veters dichtgesnoerd en daar was hulp bij nodig. Dat dit tot de verbeelding spreekt van regisseurs van historische kostuumfilms blijkt wel uit de compilatie filmscènes die achter elkaar op een beeldscherm zijn getoond. Opvallend is dat alle scènes op dezelfde manier zijn gefilmd.
We zien een vrouw gekleed in hesje frontaal in beeld. Vervolgens zoomt de camera in op haar gezicht om haar (schrik)reactie te laten zien. En zoomt weer uit zodat we zien wat haar schrikreactie veroorzaakte. Het hesje blijkt een korset dat door een bediende achter de vrouw met veel kracht wordt ingesnoerd. Ook de reactie van de bediende komt in beeld. Zij is meedogenloos, want wie mooi wil zijn moet pijn lijden. Door het zien van een aantal dezelfde scènes wordt niet alleen het ridicule van dit modebeeld benadrukt. Het roept ook de vraag op waarom we dit doen en waarom we dit laten gebeuren.
Pijnlijke vergroeiingen
In de loop van de negentiende eeuw werd het vrouwenlichaam door de vorm van het korset in verschillende onnatuurlijke houdingen gedwongen. Ieder decennium veranderde met het modebeeld ook het silhouet. Artsen waarschuwden aan het einde van die eeuw dat de onnatuurlijke houdingen zorgden voor pijnlijke vergroeiingen. Het is jammer dat de tentoonstelling niet de Reformmode van begin twintigste eeuw behandelt, want dat was de eerste korsetloze mode sinds lange tijd. En het waren vooral vooraanstaande, hoog opgeleide vrouwen die de Reformmode propageerden en droegen. Die verandering had dus ook te maken met de emancipatie van de vrouw.
Een van de onderwerpen in de tentoonstelling is corrigerend ondergoed, zowel om de buik te ondersteunen of plat te maken als om borsten te pletten of juist omhoog te duwen. Ook voor mannen waren er corrigerende banden in de handel om de buik af te platten. Maar eind negentiende eeuw kwam bij mannen het besef dat het beter was spieren te trainen in plaats van corrigerend ondergoed te dragen. De focus lag op het trainen van arm- en borstspieren en daarmee werd de buik vanzelf plat. Interessant is dat er eind negentiende eeuw ook al fitnessapparaten bestonden. Die staan in de tentoonstelling opgesteld in een aparte ruimte met op de achtergrond een kast met energiedranken en anabole steroïden, hulpmiddelen uit deze tijd voor wie het trainen van de spieren niet snel genoeg gaat. Overigens niet geheel zonder risico’s.
Dat geldt ook voor Butt Lifts, het laten opvullen van billen en heupen met eigen lichaamsvet, wat vrouwen nu laten doen om het silhouet van mediaster Kim Kardashian na te streven. Om maar niet te spreken van het laten wegspuiten van rimpels in het gezicht. Waarom zijn we niet gewoon tevreden met hoe we eruit zien? En waarom willen mannen er vooral krachtig uitzien en vrouwen vooral sexy?
‘In Shape’, tot en met 14 juni 2026 in het Design Museum Den Bosch.
In Shape | Design Museum Den Bosch
Meer over het Design Museum op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026