Op een wonderlijke manier zijn een aantal tekeningen die Marga Minco in de oorlogsjaren maakte boven water gekomen. Dit kwam in 2024 in de openbaarheid en heeft mede geleid tot een expositie in het Stedelijk Museum Breda waarbij ook een mooi boek is uitgegeven, beide onder de titel ‘Thuisreis’. De tekeningen geven een andere kijk op Minco’s laatste roman ‘Nagelaten dagen’.
door Hein van Kemenade •
Beeldmateriaal > met dank aan Jessica Voeten en WBooks
Jessica Voeten, dochter van Marga Minco, beschrijft in Thuisreis hoe haar moeder in contact kwam met Eva Rosin, de oudere zus van haar zwager Hans, de man van haar zuster Bettie. Minco wist niet dat Hans een oudere zus had die de oorlog had overleefd. Dat zij beiden verwanten waren van het echtpaar Bettie en Hans Rosin ‘werd toevallig ontdekt door iemand in Jeruzalem, iemand die stambomen bestudeert’. Aldus Marga Minco in haar laatste roman Nagelaten dagen (1997) die ‘ontstond door een reeks toevalligheden die het gevolg waren van haar schrijverschap’. In dat boek reist zij naar Californië op zoek naar materiaal uit haar jeugd en vindt daar een album met tekeningen dat ze allang was vergeten. Het is het album dat ze maakte voor haar zus Bettie bij haar huwelijk en waarin ze schrijft en tekent over de innige band die beide zussen hadden.
Vasthouden aan een illusie
Marga Minco beschrijft in het verhaal ‘Het adres’ hoe ‘bewariërs’ weigerden de eigendommen die haar moeder bij hen had ondergebracht aan haar terug te geven. In Nagelaten dagen vraagt zij zich af ‘waarom we nog steeds op zoek zijn naar voorwerpen die allang niet meer te gebruiken zijn, die we niet nodig hebben. (…) Misschien willen we ons vasthouden aan een illusie.’ Maar als je alles kwijt bent kan zo’n album van waarde zijn.
In boek en expositie met de titel ‘Thuisreis’ is dit album Herinneringsflitsen uit onze Jeugd openbaar gemaakt, samen met de context eromheen. Rob Musters had in BN DeStem (maart 2024) een interview met Jessica Voeten en publiceerde enkele tekeningen. Nu staan ze allemaal in het boek Thuisreis. De tentoonstelling in Stedelijk Museum Breda toont alleen de buitenkant van het album en op een klein beeldscherm reproducties van de pagina’s.
Boek rijker dan expositie
Het boek is ook op andere punten rijker dan de tentoonstelling. Jessica Voeten schreef mooie, informatieve inleidingen. Zo beschrijft zij de jonge jaren van haar moeder in Ginneken, waar ze is geboren, maar waaraan ze weinig herinneringen heeft. Wat ze zich wel haar hele leven herinnerde, zijn de wandelingen door het Mastbos. Wanneer Marga Minco vier jaar is, verhuist het gezin naar Breda, waar ze op verschillende adressen tot 1940 wonen. Het is een zorgeloze jeugd waarbij de kinderen alle mogelijkheden krijgen zich cultureel te ontwikkelen.
Voeten geeft inzicht in het leven van haar moeder. Die bleef terugkomen naar en dromen over Breda. Het verhaal ‘Thuisreis’ is daar een voorbeeld van. Daar schrijft Minco: ‘In een van die dromen dwaal ik rond, beheerst door één gedachte: mijn zuster heeft de oorlog overleefd. Maar ik zoek haar tevergeefs. In de Boschstraat vraag ik aan iedereen die ik tegenkom waar mijn zuster is.’ Minco schreef ‘Thuisreis’ in 1992 op verzoek van Het Noordbrabants Genootschap dat er een speciale uitgave van heeft gemaakt als deel vijf (Breda) in de reeks ‘Noord-Brabant in proza, poëzie en prent’, samen met een zeefdruk van Jaap de Vries. Dit verhaal is integraal opgenomen in het boek evenals het verhaal ‘Peter’, dat zij eind jaren dertig schreef en opdroeg aan twee vriendinnen, Leny en Carry Goldstein. Zij heeft het uitgetypt en er tekeningen bijgemaakt. Haar zus Bettie tekende het omslag.
Ongrijpbaarheid van een verloren tijd
Vervolgens is het hele album dat Minco maakte voor haar zuster Bettie, Herinneringsflitsen uit onze Jeugd in facsimile opgenomen, voorzien van verhelderend commentaar en citaten uit de verhalen en romans van Minco. Veel teruggevonden foto’s verduidelijken wat Minco in het album tekende en beschreef. Het is verhelderend en erg interessant om dit te kunnen vergelijken met de citaten uit haar literaire werk. Als lezer/kijker kreeg ik inzicht in hoe Marga Minco naar deze zaken keek en er later literatuur van maakte. De zoektocht naar het verleden is zelf het onderwerp geworden. Het gaat over de ongrijpbaarheid van een verloren tijd. Minco zegt: ‘Het is een verhaal, geen verslag.’ De werkelijkheid overtreft dikwijls de fantasie.
Uit Nagelaten dagen: “Het was uit. Maar ik deed het album niet dicht. Ik hield het nog op de laatste bladzij open, bleef kijken naar de summiere tekening van de oudere zuster. Ze draagt een halflange trouwjurk, een korte sluier hangt langs haar gezicht (…) De tekst eronder is een korte, bijna overbodige uitleg over de bedoeling van het album en richt zich uitsluitend tot haar. Het wil een herinnering zijn aan een onbekommerde tijd. Tot slot worden er twee woorden, in hoofdletters en voorzien van een uitroepteken, aan toegevoegd.
Nagelaten dagen heb ik nogmaals gelezen en Minco beschrijft in deze roman hoe zij het album heeft gevonden. Nu het album zelf in de openbaarheid is gekomen, krijgt deze roman een extra dimensie. Prachtig en treffend beschreven is de verwarring die ontstaat tussen haar en de Amerikaanse Eva die het album met tekeningen heeft en denkt dat het is gemaakt door een vriendin van Bettie. Zij vond daar natuurlijk bevestiging in door het feit dat Marga Minco het album in eerste instantie niet herkende.
Marga bleef achter met groot vraagteken
Eva wil het album niet afgeven: ‘Je hebt het weggeschonken.’ Ze had het vooral laten zien, omdat ze de Nederlandse taal niet machtig was. Nu ze wist wat er stond, was het voor haar voldoende. Marga bleef achter met een groot vraagteken. Zij realiseerde zich weer dat Bettie en Hans drie maanden na hun huwelijk werden vermoord door nazi-Duitsland en moest ook denken aan de verloren bezittingen. Herinneringen geven vaak een gekleurd beeld en een schrijver maakt er een verhaal van waarin de essentie van wat moet worden verteld de voorkeur krijgt. ‘Zolang zij leefde, zolang haar herinnering werkte, hield ze hen aanwezig; daarmee rechtvaardigde ze haar bestaan.’ In haar geheugen, en door het noemen van de namen, leven de vermoorde familieleden voort.
Voorafgegaan door een inleiding van museumdirecteur Dingeman Kuilman zijn de olieverven op hout weergegeven die Minco schilderde in de jaren zestig en zeventig van de vorige eeuw. Kuilman schrijft dat ‘De kleurrijke mengeling van herkenbaarheid en nostalgie die Grandma Moses typeert, ook aan het werk van Minco een onmiskenbare charme geeft’. Bijzonder in dit verband vond ik deze passage in Nagelaten dagen: ‘Gedurende de lange treinreis langs de Californische kust heb ik voornamelijk uit het coupéraam zitten staren, naar het wisselende landschap van roodbruine en groene heuvels, willekeurige bospartijen, velden vol bloeiende struiken en Grandma Moses-achtige boerderijtaferelen.’ Minco was op dat moment enigszins onthutst na haar eerste bezoek aan Eva, waar ze haar album terugvond.
Haarscherpe foto’s
Jan Brokken interviewde haar in 1979 en de uitspraak van Minco dat ‘Als het schrijven niet lukt, schilder ik. Ik moet iets maken’ wordt in Thuisreis aangehaald. Bij mijn bezoek aan de tentoonstelling in Stedelijk Museum Breda werd ik overweldigd door de haarscherpe foto’s van vloer tot plafond uit de jaren dertig in Breda, gemaakt door fotograaf Jan de Jong. Ze zijn bewerkt, een ervan is zelfs ingekleurd. Verder is er veel aandacht besteed aan de sfeer uit de jaren vlak voor de oorlog, het carnaval in Concordia door de katholieken dat eind jaren dertig werd toegestaan en de vlucht uit Breda aan het begin van de oorlog. In het midden van de vrij kleine zaal staan enkele vitrines met foto’s en summiere teksten over de familie Minco in Breda en het werk van Marga Minco.
Dat Willy Derby ‘Sara je broek zakt af’ zou hebben gezongen, strookt niet met het tijdsbeeld. Hij zong in 1924 ‘Sara je rok zakt af’. Het gaf haar aanleiding om haar voornaam Sara te veranderen, in eerste instantie in Selma. In het boek staat ook een serie foto’s van Selma (Marga) Minco op het politiebureau in Ginneken, een echte short story. Het ging er om dat burgemeester Serraris van Ginneken aan vrouwen had verboden om in shorts naar de tennisbaan te fietsen.
En bij de foto van het gezin van Marga Minco en Bert Voeten met hun kinderen zijn de namen van de beide dochters verwisseld. Slordig. Je ziet verder alleen het omslag van de uitgave Peter, getekend door Bettie, en niet het verhaal dat is geschreven door Selma. Van het album waar het eigenlijk om draait is alleen de buitenkant te zien. Dat zijn toch gemiste kansen.
Aanrader: herlees ‘Nagelaten dagen’
Gelukkig is er nu het boek Thuisreis waarin wel alles is te zien en te lezen. En ik kan sterk aanraden om ook Nagelaten dagen te lezen of te herlezen. Met de informatie uit het boek Thuisreis erbij (her)lees je het echt anders en valt de gelaagdheid ervan op. Jessica Voeten schrijft terecht: ‘Met de titel die voor meer dan één uitleg vatbaar is, volgt Nagelaten dagen de werkelijke – bizar toevallige – gebeurtenissen. De roman werkt als een epiloog. Niet alleen van De dag dat mijn zuster trouwde, maar ook van al het eerdere werk.’
Jessica Voeten, Marga Minco Thuisreis. Zwolle: WBooks 2025, 144 pp., ISBN 9789462587373, hb. € 29,95.
Zowel Marga Minco Thuisreis als Nagelaten dagen zijn te koop in Stedelijk Museum Breda. En natuurlijk bij elke (betere) boekhandel. Nagelaten dagen wordt uitgegeven door Uitgeverij Prometheus > ISBN 9789035144897
Lees meer over Margo Minco op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026