Dertig jaar is het geleden dat Frankrijk voor het laatst een atoomproef deed op het atol-eilandje Mururoa, meer dan duizend kilometer zuidelijk van Tahiti. Kamermuziekensemble SeaSession grijpt deze gebeurtenis aan om op muziekdramatische wijze de vernietigende nucleaire kracht te contrasteren met de hemelse sfeer van de Stille Oceaan.
door Camiel Hamans
Geen abstracter kunstvorm dan muziek en toch willen musici zich ook uitspreken. Pauline Post, pianist met drie decennia ervaring in moderne muziek, heeft daarom enige jaren geleden met collega’s die zij kende uit het Schönberg Ensemble, SeaSession opgericht. In de eigen woorden “een bevlogen kamermuziekensemble dat samenwerkt met toneel, film, literatuur en beeldende kunst”. Dit seizoen presenteert SeaSession een muziekdrama, ‘Regarde bien’, kijk goed. Een verhaal dat de kijker-luisteraar brengt naar de paradijselijke stranden van Frans-Polynesië, maar tegelijkertijd de verwoestingen aan de achterkant toont.
Verbrijzelde dromen
“Al lang had ik het idee dat ik een keer wat wilde doen met de aanslag van de Franse geheime dienst op de Rainbow Warrior, het Greenpeace-schip dat in Auckland, Nieuw-Zeeland, protesteerde tegen de Franse atoomproeven en waarbij de Nederlandse fotograaf Fernando Pereira is omgekomen” vertelt Pauline Post. “Componist Reza Namavar, met wie ik eerder al samengewerkt heb, wees me vervolgens op een boek van Chantal Spitz, L’Île des rêves écrasés, ‘Het eiland van verbrijzelde dromen’. Spitz is een Mā’ohi en stamt dus af van de oorspronkelijke bewoners van Tahiti en de andere Polynesische eilanden. In haar boek, een geschiedenis van generaties Mā’ohi, beschrijft zij eveneens hoe de Fransen het gebied gebruikt hebben voor atoomproeven.”
“Reza, die een groot reiziger is en de eilanden goed kent, vertelde ons dat de bewoners nog altijd liever niet over die periode spreken, maar dat ze goed weten wat er aangericht is. Vis eten uit de lagune kan bijvoorbeeld niet. Veel bewoners lijden aan ciguatera, een kwaal die tot brandende zenuwpijn in armen en benen kan leiden en die het gevolg is van het eten van toxische vis.”
Jacques Brel trok zich terug
“Nadat ik het boek uit had, ben ik verder gaan zoeken en stuitte in kranten op allerlei berichten. In een daarvan vertelde een legionair uit het Franse Vreemdelingenlegioen hoe hij schachten moest graven die voor de atoomproeven konden dienen en hoe hij en zijn maten onbeschermd moesten werken op het eiland waar vanaf 1966 al zoveel meer proeven plaats gevonden hadden. Maar ik vond ook een stuk uit een NRC van die tijd waarin wetenschappers en politici beschrijven hoe ze op het strand van het ene vulkanische eiland op hun gemak en vol bewondering zitten te kijken naar de explosie op een atol in de verte.”
“Toen bij Jacques Brel in 1974 longkanker was ontdekt, trok hij zich terug op Hiva Oa, een eiland niet ver van Mururoa waar de kernproeven plaats vonden. Hij wilde de drukte en hectiek ontvluchten.” Hiva Oa is daarvoor een prima plek, het is er schitterend, een Hof van Eden. Gauguin heeft er zijn laatste jaren doorgebracht en ligt er begraven. “De teksten van Brel, over dood, afscheid, maar ook over schoonheid, pasten goed bij het idee dat ik kreeg voor de voorstelling. Enerzijds een paradijs van zon, zee en palmen, anderzijds dood en vernietiging.”
Maatschappelijk geëngageerd
“Op een gegeven moment had ik fragmenten uit het boek van Spitz, stukken uit kranten en archieven, het reisdagboek van Reza en chansons van Brel. Dat samen werd de basis voor het script van de voorstelling en daarmee kon Reza vervolgens als componist aan de slag. Maar er zit natuurlijk ook muziek in van Brel. Niet alleen als contrast, maar ook om te zorgen dat het stuk niet ongenietbaar zwaar wordt. Regarde bien, p’tit is een chanson van Brel, kijk goed, kleintje, achter wat je ziet ligt een andere werkelijkheid.”
“Regisseur Ola Mafaalani had ik vroeger al eens ontmoet, maar we hadden nog nooit samengewerkt. Zij deed voornamelijk regie van grote-zaalproducties. Ik heb haar gevraagd of we eens een uurtje konden praten. Dat werd meteen een hele avond. Zij is niet alleen maatschappelijk geëngageerd, maar heeft ooit een retraite doorgebracht op Hawaï. We hadden dus direct aanknopingspunten. Meteen daarna kwamen Hein van der Heijden, die als acteur de voorstelling draagt, slagwerker Pepe Garcia en Floriaan Ganzevoort die het licht ontworpen heeft, erbij. Met dit team van zes vrouw en man hebben we een concept op papier gezet en vervolgens uitgewerkt tot een muziekdrama voor één acteur en een ensemble van negen musici.”
Schoonheid gepaard met misère
“Misschien is het meer nog een stuk voor twee acteurs, want slagwerker Pepe Garcia weet niet alleen geluid te maken met water, papier-maché en nog veel meer onorthodoxe voorwerpen en instrumenten, maar speelt bijna een tweede hoofdrol. Ook de andere acht muzikanten hebben ieder een eigen theatrale functie in de voorstelling.”
Hoe maatschappijkritisch de inhoud ook is, de voorstelling beklemt absoluut niet. Ola Mafalaani zet de gruwelen niet activistisch aan, maar laat zien hoe schoonheid gepaard kan gaan met misère, hoe zwart en wit twee kanten van dezelfde zaak kunnen zijn of zoals de bevolking de atoomproeven beschreef ‘hoe er op een dag ineens twee zonnen aan de hemel stonden,’ een die warmte en vrolijkheid verschafte, de ander die alles verschroeide.
Hein van de Heijden, bij het grote publiek bekend van Flikken Maastricht, Penoza, de Prooi, maar ook van Klokhuis en het Sinterklaasjournaal, weet onderkoeld de overgang te maken van enthousiast nucleair onderzoeker naar cynisch verslaggever, van slachtoffer naar toeschouwer, van boze activist naar berustende ten dode opgeschreven Brel, die fluistert ‘regarde bien p’tit, n’est-ce que le vent qui gonfle un peu le sable et forme des mirages pour nous passer le temps?’ (Kijk goed, mijn kleine, is het niet de wind die het zand een beetje opblaast en luchtspiegelingen vormt om de tijd te doden?).
Aan het eind van het chanson klinkt het: ‘Il faut sécher tes larmes, y’a un homme qui part. Que nous ne saurons pas, tu peux ranger les armes’ (Droog je tranen, er vertrekt een man. We zullen het niet weten, maar je kunt de wapens opbergen). Maar dat is nu juist, wat deze voorstelling terecht niet doet: de toeschouwer vertrekt, maar beseft dat hij zich niet moet neerleggen bij het ogenschijnlijk onvermijdelijke.
‘Regarde bien’, door Hein van der Heijden en SeaSession.
4 februari 2026 > Het Speelhuis Helmond • 20.15 uur
25 oktober > LUX Nijmegen • 16.00 uur
28 oktober > Schouwburg & Concertzaal Tilburg • 20.15 uur
Lees hier meer informatie over Franse atoomproeven in Polynesië
Meer over muziek op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026