De drie Nederlandse vaste operagezelschappen brengen gezamenlijk een nieuw en spannend jeugd-muziektheaterwerk, ‘Atman!’. Ondanks de bekende namen van librettist Bart Moeyaert en componist Leonard Evers zal het helaas in Noord-Brabant slechts eenmaal in Eindhoven te zien zijn.
door Camiel Hamans • scènefoto’s > Bart Grietens
Muziek kent geen grenzen, ook niet als het om leeftijd gaat. Daarom is het een goed idee van de gezamenlijke Nederlandse operahuizen, Nationale Opera en Ballet, de Nederlandse Reisopera en Opera Zuid, om een voorstelling voor de jeugd te maken: ‘Atman!’. Een muziektheaterproductie voor een publiek vanaf acht jaar door de internationaal gelauwerde schrijver Bart Moeyaert en componist Leonard Evers.
Luchtig en poëtisch
Leonard Evers (Heerlen 1985) had eerder al succes bij de Nationale Opera met zijn kinderopera’s Kriebel (2+) en Goud (4+). Hij liep, vertelt hij, een tijd rond met het idee dat hij een mooi stuk wilde maken over de dood. Bart Moeyaert (Brugge 1964) had hij daarvoor op het oog voor de tekst, omdat “die heel mooi over de dood geschreven heeft, luchtig en poëtisch”. Maar toen ze elkaar voor een kopje koffie troffen, bleek Bart het niet meer over de dood te willen hebben. Zijn moeder was net overleden. Hij had genoeg dood gehad.
Toch bleven Leonard en Bart met elkaar in gesprek en voor ze aan het volgend kopje toe waren, hadden ze elkaar al van alles verteld over hun kindertijd. “Hoe ik altijd alles kwijt was en hoe daardoor de wereld steeds veranderde”, herinnert Leonard zich. “Dit bracht Bart tot de vraag: en wat als jezelf kwijt bent’.”
“Maar Bart had geen tijd, andere verplichtingen en deadlines. Toch ontving ik twee weken later al een synopsis. Dus gingen we praten met de opera in Amsterdam en we kregen een opdracht. Het zou een jaar werk worden, dachten we. Bart kwam echter al binnen de kortste keren met vrijwel de hele tekst, zoals die ook apart door Querido als boek is uitgebracht. Ik kon toen met componeren beginnen. Het was zo’n muzikale tekst, zo metrisch en ritmisch, dat de muziek bijna vanzelf kwam. Soms vroeg ik me af of er nog wel muziek bij moest.”
Lang uitgesmeerd duet
Het resultaat is een dialoog tussen accordeon, een van de lievelingsinstrumenten van Leonard Evers, want het is ‘een heel orkest op je buik’, en een zangeres die vaker spreektekst heeft dan zang. “Je kunt het een lang uitgesmeerd duet noemen.” De accordeon laat melodieën horen, brengt kreunende of razende geluiden voort, reageert met dissonanten en piept en blaast waar nodig en is dus veel meer dan een begeleidend instrument, veeleer een personage in het verhaal en commentator.
“Terwijl Bart nog aan het libretto bezig was, moest ik al aan de slag”, vertelt regisseur Annemiek van Elst, die al werd benaderd voordat er een letter op papier stond. “Het ging bij dit stuk heel anders dan bij een normale opera. Daar heb je het libretto en de partituur. Die zijn soms al eeuwen klaar. Hier was nog niets en toch moesten we beginnen. Het maken van een decor vraagt tijd en daarom moet je tijdig starten om alles voor de première af te hebben. Ik wist dat de hoofdfiguur Atman heette, dat hij de weg naar huis kwijt was en dat een haven een belangrijke rol in het verhaal speelde. Daarmee begonnen ontwerper Douwe Hibma en ik. Het decor is geproduceerd in de ateliers van de Reisopera in Enschede.”
Van het ene gat in het andere
Het hoofdbestanddeel van het decor is een houten, torenachtige constructie die kan draaien, voorzien van deurtjes en holletjes en met opzij een groot rad zodat de toren tegelijk iets heeft van een watermolen. “Telkens als wij een idee hadden”, legt Annemiek uit “deelden we dat met Bart en Leonard, zodat die erop konden reageren en het verwerken. Er zit veel magie in het decor, het beweegt en maakt geluid en daar reageert de muziek van Leonard op. We hebben elkaar al werkend beïnvloed, ook de twee zangeressen en accordeonisten, die afwisselend de voorstelling spelen, en dat werkte heel goed. Muziektheater maak je op de bühne, dus al werkend. Dat is heel anders dan bij opera, want daar ligt al heel veel van tevoren vast. Door zo te werken is Atman! een soort Gesamtkunstwerk geworden.”
Dat ervaart het publiek, jong en oud, ook in de ongeveer een uur durende voorstelling. Alles sluit op alles aan. Atman, een negenjarig Pipi Langkousachtig jochie dat samenwoont met een poes en vader is op de terugweg van de bakker de weg kwijtgeraakt. Niemand kan of wil hem helpen. Ze hebben geen tijd of zien in hem niet meer dan een handig ketelbinkie voor het piratenschip waarop ze varen, of nog erger, als smakelijk voedsel voor hun hongerige magen. Atman belandt in het water, vliegt door de lucht en beleeft menig hachelijk lotgeval en angstig avontuur. Maar het is geen middeleeuwse queeste. Atman, net als de accordeoniste gestoken in een fleurig komediantenkostuum ontworpen door Maartje Prins, overwint zijn tegenstanders en moeilijkheden niet. Hij valt gewoon van het ene gat in het andere, totdat hij eindelijk wordt gezien en gered. Daarmee het thema van veel van Bart Moeyaerts werk benadrukkend ‘wat doet het met je, als je niet gezien wordt’.
Luchtig en vrolijk
Ongetwijfeld is het niet Moeyaerts en Evers’ bedoeling geweest om te refereren aan het begrip ‘atman’ in het hindoeïsme, dat staat voor ‘geest, ziel en het diepe wezen van het ik’. Dit woord ‘atman’ is verwant aan ons adem. Maar ook al hebben de makers dit wellicht nooit in hun voorstelling willen leggen, toch sluit ‘Atman!’ aan op ‘atman’ en maakt het op een luchtige en vrolijke manier duidelijk wat het betekent als je niet wordt gezien, als je van je bestemming bent afgedreven.
Het is jammer dat deze voorstelling, die zich ook leent voor kleine zalen en zelfs enigszins geoutilleerde schoolaula’s, slechts éénmaal in Noord-Brabant is te zien, afgezien van een middag in het vanuit het Peelland goed bereikbare Venray.
Atman! van Leonard Evers en Bart Moeyaert, afwisselend uitgevoerd door Isabel Pronk (mezzosopraan) en Kaat Vanhaverbeke (accordeon) of door Liza Vjera Lozica (mezzosopraan) en Erica Roozendaal (accordeon).
Heerlen • 27 februari 19.00 > Theater Heerlen
Eindhoven • 1 maart 15.00 > Parktheater
Venray • 27 maart 16.00 > Schouwburg Venray
Maastricht • 29 maart 14.00 > Studio Malpertuis
Bart Moeyaert, Atman! Met tekeningen van Mark Jansen. Amsterdam: Querido 2025, 72 pp., ISBN 9789045131740 hb. € 17,99. Luisterboek voorgelezen door de auteur., ISBN 9789045131733, € 7,99.
singeluitgeverijen.nl > querido > Atman!
© Brabant Cultureel 2026