In de jaren negentig ging het economisch bergafwaarts met Philips. Wat te doen met de monumentale, functionele fabriekspanden in Eindhoven? Er werd een plan ontwikkeld om de leegstaande gebouwen geschikt te maken voor culturele bestemmingen, creatieve werkplekken en voor bewoning. Architectuurfotograaf Norbert van Onna fotografeert al meer dan dertig jaar de transformatie die plaatsvindt op Strijp S/T/R.
door Irma van Bommel • foto’s > Norbert van Onna
• Grotere foto? > klik op de foto voor een grotere versie. Opent in een nieuw venster.
In de jaren negentig begon Norbert van Onna (Arnhem 1955) op eigen initiatief met het fotograferen van markante Philipsgebouwen in Eindhoven. In de binnenstad waren dat het Philipsfabriekje waarin Gerard Philips in 1891 begon met de fabricage van gloeilampen (nu is er het Philipsmuseum gehuisvest), de Lichttoren waarin nu op de begane grond een café-restaurant is te vinden en de Witte Dame waarin nu de Design Academy is gevestigd. Van Onna wilde ook buiten het centrum de Philipsfabrieken op Strijp S, T en R fotograferen, maar de terreinen waren omheind en je kwam niet zomaar binnen. Hij zocht contact met Frits Philips met het plan een boek te maken over de functionele architectuur van Philips. Dat werkte. Hij kreeg toegang en kon beginnen, maar kreeg wel bewakers mee. Tekst loopt door na de foto’s.
De meest markante gebouwen bleven staan
Strijp was aanvankelijk een dorp dat pas in 1920 een stadsdeel van Eindhoven werd. Strijp S was de naam die Philips aan het eerste fabrieksterrein gaf. Daarna volgden fabrieksterreinen Strijp T en Strijp R. Toen Van Onna begon met het vastleggen van de panden waren een aantal fabrieken nog in bedrijf (vandaar de bewaking), maar was er ook al veel leegstand. Hij documenteerde tevens de sloop van een aantal fabrieksgebouwen. De meest markante gebouwen bleven gelukkig staan. Op Strijps S zijn dat het Klokgebouw, het Veemgebouw, gebouw Anton, gebouw Gerard en de Apparatenfabriek. Die laatste drie worden samen de Hoge Rug genoemd. Tekst loopt door na de foto’s.
“De fabrieken die Philips in het buitenland liet bouwen – onder andere in België, Groot-Brittannië en Indonesië – tonen grote gelijkenis met de Eindhovense fabrieken”, vertelt Van Onna. Karakteristieke kenmerken zijn de functionele constructie, een horizontale geleding en de witte kleur. Van genoemde panden in Eindhoven is alleen het Veemgebouw niet wit. In 2002 publiceerde Van Onna Complex Strijp S/T/R dat verscheen bij zijn eigen uitgeverij Archehov. Eerder waren al de boeken Architectuur in Eindhoven, De Witte Dame en De Lichttoren van hem verschenen. Tekst loopt door na de foto’s.
Woningcorporatie Trudo
De stevige constructies maken dat de gebouwen goed geschikt zijn voor herbestemming. In 2000 maakte architect en stedenbouwkundige Richard Rogers een ontwerp voor Strijp S, maar zijn plan haalde het niet. Enkele jaren later werd het plan van stedenbouwkundigen Adriaan Geuze en Riek Bakker wel goedgekeurd. En architecten Diederendirrix en Jo Coenen kregen de opdracht voor herbestemming van Anton en Gerard. Tekst loopt door na de foto’s.
Het industrieel erfgoed van Philips is door culturele herbestemming behouden gebleven. Iets dergelijks gebeurde ook al in andere steden, bijvoorbeeld in Groot-Brittannië en de Verenigde Staten. “Maar het getuigde van visie om de functie wonen toe te voegen om het plan levensvatbaar te maken”, vertelt Van Onna, “en het was vooral Thom Aussems, destijds directeur van woningcorporatie Trudo, die zich hier sterk voor maakte.” Voor de herontwikkeling van het gebied werkte Trudo samen met onder andere bouwbedrijf Stam + De Koning. Trudo was eerder al succesvol geweest met herbestemming van de Lichttoren en de renovatie van de Kruidenbuurt en Woensel-West. Trudo, die evenementen in Woensel-West had georganiseerd om saamhorigheid in de wijk te bevorderen ging dat ook op Strijp S doen. Het was nieuw dat een woningcorporatie zo’n taak op zich nam. Tekst loopt door na de foto’s.
Ene woontoren na de andere
Vanaf 2013 verrees de ene woontoren na de andere op Strijp S, ontworpen door diverse architecten. Dat gebeurde in opdracht van Trudo, maar ook van Woonbedrijf en andere organisaties. Culturele instellingen als Yksi Expo en MU verhuisden naar Strijp S, respectievelijk in gebouw Anton en gebouw Gerard en filmhuis Plaza Futura nam haar intrek in Natlab. Vele restaurantjes en winkels zorgen nu voor reuring. Tekst loopt door na de foto’s.
Op Strijp R ontwikkelde ontwerper Piet Hein Eek in de voormalige keramische werkplaats van Philips een eigen culturele hotspot met een werkplaats, winkel, restaurants en hotel en ateliers voor designers. Rondom dit complex verscheen een nieuwe woonwijk. In de voormalige energiecentrale van Philips op Strijp T huizen nu diverse bedrijven en Fontys ICT InnovationLab. Tekst loopt door na de foto’s.
Groot beeldarchief aangelegd
In 2017 publiceerde Van Onna RAW STR (Strijp S/T/R Eindhoven). Het zou mooi zijn als er nu ook een boek zou verschijnen over vijfentwintig jaar Strijp S/T/R. Dat kan, want hij heeft inmiddels een groot beeldarchief aangelegd van een transitie die wereldwijd aandacht trekt.
Het uitvindersverhaal van Philips met de bijbehorende stadsontwikkeling in Eindhoven een eeuw geleden herhaalt zich nu met ASML, de Hightech Campus en BIC (Brainport Industries Campus). Daarmee profileert Eindhoven zich als Brainport en staan we aan de vooravond van een nieuwe stadsontwikkeling. Beter gezegd, een nieuwe ontwikkeling die zich onder de naam Metropoolregio Eindhoven uitstrekt over de wijde omgeving.
Van Onna fotografie | Uitgeverij Archehov
Meer over architectuur op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2026