Column door JACE van de Ven •
Nauwelijks meer dan twee maanden geleden schreef ik over het stuk ‘Iets met boeren’ dat door Bureau Pees van Peter Dictus geproduceerd werd. Hij nodigde mij toen uit om naar een voorstelling te komen kijken die niet door Pees geproduceerd wordt en die hij samen met zijn broer Wim op de planken brengt: Wie is Laura? Ik kwam graag kijken, maar niet met de bedoeling om er iets over te schrijven. Uit mijn gesprek met Dictus had ik onterecht geconcludeerd dat het om een niemendalletje ging. Quod non.
In ‘Wie is Laura?’ wordt op een indrukwekkende manier verteld over een fenomeen uit het Brabantse verleden, de heeroom, of, in het geval van de broers Dictus, de tante zuster. Ze doen dat met respect voor hun roots, maar allerminst kneuterig. Ze hanteren bijvoorbeeld als voertaal het Zunderts dialect, maar dan op een manier zoals geschoolde mensen die hun afkomst niet verloochenen, buiten hun dorp hun taal spreken, algemeen Nederlands met couleur locale. Op die manier vertaalde Peter Dictus in 2012 ook al eens een chanson van Jacques Brel voor de cd ‘Brel op zijn Brabants’.
Ik weet niet hoe het komt, maar als op deze manier dialectwoorden in een betoog opduiken, lijkt het of ze extra kracht hebben. Als Peter Dictus tijdens de begrafenis van zijn tante zuster in 2014 slechts één krans op de kist ziet liggen met op het lint ‘Rust zacht, Laura’, moet hij opeens schreeuwen. Dat is, voor de analfabeten onder ons, niet keihard roepen, maar je tranen niet kunnen tegenhouden van verdriet. Bij hevige emotie valt iemand terug op woorden die hem het meest eigen zijn.
Wat had die schichtige dame allemaal uitgespookt in Santiago?
De begrafenis van hun tante zuster, tante Riet, is voor Wim en Peter Dictus aanleiding naar Santiago de Chili te gaan. Daar had tante Riet gewerkt als schoolhoofd. En als er over haar verblijf daar gesproken werd in de familie, dan werd daar vaak fluisterend de naam Laura bij vermeld. Ze wisten dat tante Riet, geboren in 1929, in 1980 uitgetreden was uit de orde der Franciscanessen. Wat had die schichtige dame allemaal uitgespookt in Santiago? Wat was haar daar overkomen, dat zij het nodig vond uit te treden en waarom mocht ze niet terug in de orde toen ze daarna weer wilde intreden?
Volgt een theaterstuk van anderhalf uur met monologen en liedjes van Peter Dictus, ondersteund door de treffende muzikale inbreng van zijn broer Wim. Dat stuk geeft geen pasklare antwoorden op de vragen die gesteld zijn, maar brengt de kijker wel dichterbij die bang ogende dame, tante Riet, die in Chili een sterke, stralende vrouw bleek te zijn geweest. En mogelijk ook dichter bij andere missionarissen en missiezusters.
Scènes uit Wie was Laura? met Peter en Wim Dictus (met baard). Fotografie > Rob ten Broek
Tante Riet was zo’n meisje uit een katholiek Brabants gezin dat goed kon leren en dat misschien wel daarom geen huisvrouw werd, maar non, omdat je dan iets kon studeren zonder met die studie na je huwelijk aan het aanrecht te belanden. In 1965, toen de katholieke kerk in Brabant al behoorlijk kraakte en zijn glans aan het verliezen was, vertrok zij als zuster Hildegarda naar Chili. Ze zou er een school beginnen die, als die eenmaal goed marcheerde, aan de Chilenen kon worden overgedaan. Zo was het tijdens het Tweede Vaticaans Concilie, 1962-1965, afgesproken. Zieltjes winnen stond niet meer voorop.
Zuster Hildegarda was vijftien jaar lang directeur van de school. Dus ook op 11 september 1973 toen generaal Pinochet daar, gesteund door de Verenigde Staten van Richard Nixon, een coup pleegde en het socialisme van president Salvador Allende bloedig neersloeg. Onterecht zeggen de broers Dictus in hun voorstelling, dat die gewelddadige interventie Europa koud liet. Nou, de rechtse politici misschien, maar mijn generatie, die der nu vaak verguisde babyboomers annex linkse studenten, niet. Er is door ons, salonsocialisten, hevig tegen te keer gegaan. De zelfverklaarde wereldverbeteraars van de Internationale Nieuwe Scène uit Antwerpen maakten er zelfs een vlammend theateroptreden van, ‘Putsch’ (1974). Maar dat terzijde.
In het gedeelte van hun theatershow dat gaat over het tijdperk Pinochet, 1973-1990, besteden de broers Dictus even aandacht aan Victor Jara, een Chileense protestzanger die op sadistische wijze door het regime Pinochet is vermoord. En ook wezen zij erop dat ongeveer op hetzelfde moment dat zij zondag 14 december jongstleden in De Bussel in Oosterhout ‘Wie is Laura?’ aan het spelen waren, in Chili een meerderheid van de kiezers de uiterst rechtse José Antonio Kast tot president kiest. Hij is een openlijke bewonderaar van Pinochet die duizenden Chilenen liet afmaken en wiens naam men tot voor kort in Chili niet hardop uitsprak. Wat is er toch in de wereld gevaren dat gewone mensen dit soort gevaarlijke reactionairen als hun leiders willen?
Zuster Laura had een hechte vriendschap met zuster Riet, geen relatie
Maar terug naar tante Riet, zij heeft tussen 1973 en 1980 ongetwijfeld spitsroeden moeten lopen om haar school overeind te houden. De genoemde Laura – die van de krans op Riets kist – was een Chileense zuster die door Riet als adjunct-directeur van de school was aangesteld. Dat lijkt gesmeerd te hebben gelopen tot zij in 1980 plotseling uit de kloosterorde werden gezet, of zelf zijn uitgetreden, dat werd mij niet helemaal duidelijk. Laura of Riet zou geheuld hebben met het Pinochet-regime en ze zouden schoolgeld hebben besteed om voor zichzelf een auto te kopen. Laura wordt gearresteerd en Riet het land uitgezet.
Op hun reis naar Santiago ontmoeten Peter en Wim Dictus, Laura Fuentes. Zij is dan achtenzeventig jaar oud, een klein, broos vrouwtje. Laura vertelt de broers alles over tante Riet, met wie zij geen relatie had maar wel een hechte vriendschap. Ze horen dat tante Riet een paar maanden na de inval in 1980 alweer terugkwam in Chili, op eigen houtje. Ze trok in bij Laura, maar verhuisde korte tijd later naar een andere stad waar ze een administratief baantje had gevonden.
Vijf jaar later bevalt Laura, op haar veertigste, van een dochter, Susana. De vader heeft elders een gezin en laat zich niet zien. Tante Riet stuurt zo nu en dan geld voor de opvoeding. Ook nadat ze halverwege de jaren negentig terug naar Nederland is verhuisd. Inmiddels is ook Laura overleden, Susana en Peter en Wim Dictus beschouwen elkaar als neven en nicht.
Een mooi verhaal dat je laat mijmeren over al die andere Brabantse missionarissen en missiezusters. Wat spookten zij uit aan de andere kant van de wereld. We weten het vaak niet. Ongetwijfeld vertrokken ze met goeie bedoelingen, maar hoe vaak haalde de realiteit hen in? Hoe het ook zij, het verborgen leven van Riet Dictus (1929-2014) heeft een prachtige voorstelling opgeleverd: een reeks theatermonologen, soms verteld vanuit het leeftijdsperspectief van de broers, soms achteraf beschouwend. Dat alles afgewisseld met liedjes als moderne reizangen: ‘Als je niet kunt zijn wie je bent. als je niet kunt doen wat je denkt…’. Mooi.
Wie is Laura?, tekst Peter Dictus, uitvoering en muziek Wim en Peter Dictus. Eindregie Corné van Sprundel; videomontage Gegam Soghomonyan; techniek Bram Schouw / Studio Solo; toerneeplanning keesverdaasdonk.nl.
Meer columns van JACE op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025
Wordt met ‘schreeuwen’ niet het Brabantse ‘schreuwe’ bedoeld. ‘Huilen’ of ‘hard huilen’ in gewoon Nederlands?
Een interessant levensverhaal, vertaalt in een toneelvoorstelling!
Complimenten aan Jace van de Ven, die ons daar opwijst!