Studenten van de Technische Universiteit Eindhoven (TU/e) werkten mee aan de wisselexpositie ‘Van olielamp naar oled: licht op De Aardappeleters’ in het Van Gogh Village Museum in Nuenen. Zij concludeerden wat we al wisten: we baden in het licht in vergelijking met de tijd van Van Gogh en dat is niet altijd goed voor ons. Te zien tot en met 28 juni 2026.
door Henk van Weert
In de kleine, tijdelijke tentoonstelling over het licht van ‘De Aardappeleters’ is een donker gangetje gebouwd. Er hangen twee lampjes. Het ene staat voor het lichtniveau van onze tijd. Goed zicht, niets te klagen. Met het andere wordt het olielampje nagebootst dat op het schilderij van Vincent van Gogh is te zien. Dat licht is verbazingwekkend zwak. Het komt overeen met dat van je telefoonschermpje. Alsof de familie De Groot-Van Rooij bij het schijnsel van een wat aftandse iPhone de piepers naar binnen zat te werken.
De geschiedenis van ‘De Aardappeleters’ is bekend. Van Gogh maakte het tijdens zijn verblijf in Nuenen. Vijf in het donker gezeten dorpelingen prikken in hun dagelijkse schaal aardappelen. Dat ze het niet breed hebben, mag duidelijk zijn. Het schilderij is somber van toon, in aardkleuren. Van Gogh was er trots op, hoewel de naburige schilder Anton van Rappard het maar een prul vond. Aan het eind van zijn leven concludeerde Van Gogh zelfs dat het zijn beste schilderij was. Nu is het ‘boerenschilderij dat ruikt naar spek’ vele miljoenen waard. Van Rappard heeft ongelijk gekregen.
Al ruim honderdduizend bezoekers
Het Van Gogh Village Museum is opgebouwd rond dit schilderij. Natuurlijk hangt het echte doek er niet, maar wel een flink aantal nabootsingen. Ruim twee jaar geleden ging het museum in de huidige vorm van start en intussen zijn al ruim honderdduizend mensen op bezoek geweest. Techniek wordt niet geschuwd in de vaste collectie. Er zijn tal van Evoluon-achtige opstellingen waarmee het publiek testjes kan doen.
Dat de museumleiding vijfentwintig studenten van de TU/e uitnodigde om het licht van de olielamp te analyseren en te vertalen naar deze tijd is daarom geen vreemd initiatief. Dat licht van de olielamp was niet zo ongezond als we geneigd zijn te denken, concludeerden zij. Alle mensen op het schilderij zijn relatief oud geworden. Ze volgden de natuurlijke gang van het licht: ’s ochtends werd het licht en ’s avonds werd het donker, zo simpel was het.
Te veel blauw licht
Een olielamp gaf licht dat gelijk stond aan honderd lumen, de maateenheid waarmee we de sterkte van led-verlichting aangeven. Tegenwoordig kijken we niet op van duizend lumen. We hebben bovendien te maken met blauw licht, dat vroeger niet voorkwam. Dat is kunstlicht dat verspreid wordt door televisies, schermpjes van telefoons en andere gadgets en door computers. Wie te veel blauw licht consumeert loopt de kans dat zijn bio-klok op hol slaat. Daar ga je slechter van slapen.
De studenten hebben een proef opgesteld waarmee je gemakkelijk kunt uitvogelen hoe blauw – en dus hoe ongezond – je het zelf maakt in je huis. Bij wijze van visualisatie wordt de hoeveel licht die je over jezelf uitstrooit automatisch vertaald naar een digitaal exemplaar van ‘De Aardappel’ met aangepaste belichting. Geen flauw schijnsel van een olielampje meer, maar een stevige dot licht.
Echt diepgravend en nieuw zijn de bevindingen over licht op deze wisseltentoonstelling natuurlijk niet. De kleine expositie is meer een opstapje naar de rest van de tentoonstelling waarin met een frisse blik van nu wordt gekeken naar een schilderij en een schilder waarmee Nuenen de banden stevig heeft aangehaald.
‘Van olielamp naar oled: licht op De Aardappeleters’, tot en met 28 juni 2026 in Van Gogh Village Museum in Nuenen.
Lees meer over Vincent van Gogh op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025