Op 12 december 2025 overleed in zijn woonplaats ’s-Heer Abtskerke (Zeeland) fotograaf en filmmaker Paul de Nooijer, pionier van de geënsceneerde fotografie. Hij werd 82 jaar. Geboren in Eindhoven, maakte hij vanaf de jaren zestig naam met vervreemdende foto’s en experimentele films. Samen met zijn zoon Menno en echtgenote Françoise bouwde hij een uniek oeuvre op, een combinatie van fotografie, film en performance.
door Irma van Bommel
Paul de Nooijer werd in 1943 geboren in Eindhoven. Na zijn opleiding aan de Akademie voor Industriële Vormgeving ontdekte hij al snel dat zijn roeping niet lag in industrieel ontwerp, maar in fotografie en film. In 2012 vertelde hij aan Brabant Cultureel: ‘Dat ik toch de academie heb afgemaakt, is te danken aan Frans Zwartjes die les gaf in experimentele vormgeving, en Karel Elno die het vak kunstbeschouwing gaf. Ook heb ik veel gehad aan de lessen kunstgeschiedenis van Lambert Tegenbosch.
Dat ik koos voor fotografie komt door drie fotografen die ik bewonderde. Allereerst Ed van der Elsken en dan vooral zijn fotoboek Een liefdesgeschiedenis in Saint Germain des Prés (1956). Ook de ‘supergroothoekkamers’ met naakten van Bill Brand inspireerden mij, evenals de erotische modefoto’s van David Bailey. Met Frans Zwartjes heb ik mijn eerste experimentele film gemaakt. De technische kneepjes van het fotografenvak leerde ik in de tijd dat ik als reclamefotograaf bij De Gruyter werkte.’
Op unieke wijze gecombineerd
Kenmerkend voor de vroege periode zijn de donkere, grofkorrelige zwartwitfoto’s, soms ingekleurd, het gebruik van polaroids en foto-sequenties. ‘Mijn foto’s waren zo donker omdat ik uit zuinigheid zowel mijn negatieven als het fotopapier in dezelfde ontwikkelaar stopte.’ Hij maakte zijn foto’s in eigen huis en pastte daarvoor de inrichting aan. Zo decoreerde hij een keer speciaal voor een fotosessie een ruimte met bloemetjesbehang. Als acteurs koos hij zichzelf, zijn vrouw Françoise, zijn zoon Menno, zijn broer en enkele vrienden. In de jaren zeventig en tachtig ontwikkelde hij zich tot een kunstenaar die fotografie en film op unieke wijze combineerde.
Zijn experimentele stop-motion films waren opgebouwd uit duizenden foto’s, waardoor ze een uitgesproken fotografisch karakter kregen. De Nooijers werk was humoristisch, surrealistisch en absudistisch. Hij speelde met thema’s als erotiek, gezinsleven en maatschappelijke moraal. Zijn foto’s en films bevatten veel naakt, wat in de veranderende tijdgeest regelmatig tot controverse leidde.
Vanaf 1989 werkte Paul intensief samen met zijn zoon Menno de Nooijer. Hun gezamenlijke oeuvre omvatte fotografie, films, videoclips (Golden Earring) en performances. Het duo trad internationaal op en wist een breed publiek te bereiken, onder meer via televisie (videoclips) en festivals. Hun samenwerking werd gekenmerkt door een duidelijke taakverdeling: Paul richtte zich op fotografie en digitale beeldbewerking, Menno op video en montage.
The Last Show
Toen in 2012 bij Paul kanker werd vastgesteld, werkte hij samen met Menno en muzikanten Jorrit Tamminga, Izhar Elias en Erik Bosgraaf aan het theaterproject The Last Show. Het stuk vertelde op poëtische en bizarre wijze het levensverhaal van de makers – van wieg tot graf – en vormde een persoonlijk afscheid. Ter gelegenheid van dit theaterproject zocht Brabant Cultureel Paul, Menno en Françoise op in Zeeland.
Daarna leefde Paul in reservetijd en maakten ze nog drie films ‘Winter’, ‘Bye Bye’ en ‘Is Heaven Blue?’ die eveneens in het teken stonden van afscheid. In 2022 brachten zij met ‘Is Heaven Red?’ (fotografie) en ‘Is Heaven Blue?’ (films) twee omvangrijke overzichtswerken uit die hun gezamenlijke oeuvre documenteert. In beide wordt ook Françoise de Nooijer nadrukkelijk genoemd als maker. Zij was immers jarenlang de belangrijkste actrice, zorgde voor kleding en rekwisieten en trad op als producent. Samen vormden Paul, Menno en Françoise een uniek trio dat vijftig jaar lang een rijk en veelzijdig oeuvre opbouwde. Het werk is opgenomen in collecties van onder meer het Nederlands Fotomuseum, het Eye Filmmuseum en Stedelijk Museum Amsterdam.
Meer films en foto’s op https://denooijer.org
Lees op Brabant Cultureel:
Lijvig boek toont overzicht van vijftig jaar films van trio De Nooijer
Het fotografisch oeuvre van een uniek trio De Nooijer
© Brabant Cultureel 2025