Met haar romandebuut ‘Kookpunt’ maakt Nisrine Mbarki Ben Ayad een grootse entree in de Nederlandse literatuur. Geboren in Tilburg en op zesjarige leeftijd door haar ouders naar haar oma in het zuiden van Marokko gebracht, kwam zij als twaalfjarige terug in Tilburg. Met haar bagage uit twee werelden maakt Mbarki de lezer deelgenoot van verbeeldingen die ongekend zijn.
door Hein van Kemenade
In haar dichtbundel oeverloos, verschenen in 2022, trekt Nisrine Mbarki Ben Ayad (1977) alle taalregisters al open. Het is een zeer taalgevoelige bundel. Nederlands wordt afgewisseld door Arabisch, Darija (Marokkaans-Arabisch), Frans, Engels en Tamazight (Berber). Dit virtuoze taalgebruik zet zij in Kookpunt voort. En daar voegt ze in sommige dialogen straattaal aan toe.
Het is even wennen voor de witte man, maar toen ik het begon te begrijpen, was het een verrijking. In haar bespreking in de Volkskrant schreef Emilia Menkveld: ‘Eén keer lezen is eigenlijk te weinig voor het knappe fictiedebuut van Nisrine Mbarki Ben Ayad.’ Daar geef ik haar volkomen gelijk in. Waar ik bij eerste lezing soms in verwarring was, kreeg het bij tweede en derde lezing een plek. De roman gaf steeds meer van zijn rijkdom prijs.
Veertien maal kleiner afgebeeld
Waar gaat het over? De zeven verhalen in deze roman hangen allemaal met elkaar samen. Achter in het boek staat een wereldkaart waarop de verhoudingen op een reële manier zijn weergegeven. Op de bekende kaarten staat Europa centraal afgebeeld, als belangrijkste werelddeel. Afrika is dan veertienmaal kleiner afgebeeld dan in werkelijkheid. Wat de gevolgen zijn van deze koloniale zienswijze, daar gaat het over. Wat dit met mensen doet.
Het verhaal ‘Zalamit’ is daar een goed voorbeeld van. Daarin spelen de nucleaire proeven die de Fransen in de Algerijnse Sahara hielden een rol, met name wat mensen die ermee te maken hebben overkomt. Een van oorsprong Algerijnse man, Ydder, geniet op een terras in het Brusselse Schaerbeek, Skerbik, van de Arabische sfeer, tot hij een vroegere buurman meent te herkennen. Dan herinnert hij zich de rijkdom van die man, die werd vergaard door diens vader en grootvader bij de Franse nucleaire proeven die ook na de onafhankelijkheid van Algerije doorgingen.
Ydder maakt zich weer boos over het lot dat een studiegenote trof, wier geliefde onder verdachte maar nooit opgehelderde omstandigheden dood werd gevonden. Vermoord vanwege zijn proefschrift over het verband tussen de slag van Diên Biên Phu en de nucleaire operaties in de atol Bikini en in Algerije. Zijn proefschrift had veel losgemaakt tot in de politiek en ver daarbuiten. Mbarki Ben Ayad beschrijft dit met veel gevoel voor cultuur, liefde en wraak. Zo laat zij de onderdrukking duidelijk zien. Bomen als de moerbei en de eucalyptus komen voorbij en Arabische muziek en poëzie spelen een grote rol. Maar ook de politieke organisaties van het verzet en de Bandungconferentie als hoop voor de gekoloniseerde landen. En Ydder gaat naar zijn vroegere buurman om een vuurtje te vragen.
Zo gaat het in alle verhalen in deze roman. Ze spelen zich af in Agadir, Marrakesh, Casablanca, Noord-Brabant, Amsterdam, Schaarbeek, Damascus, Leiden, Algiers, Belleville/Parijs, Egypte, Caïro en Gaza. De veeltaligheid vindt hier zijn oorzaak. Een citaat van Frantz Fanon en zijn portret aan de muur in een café passeren in twee verhalen de revue. Een of verschillende personen met littekenweefsel boven het sleutelbeen komen voor. Veel verhalen zijn geschreven met vrouwelijke blik.
Veel aandacht aan geloven
Mbarki Ben Ayad besteedt veel aandacht aan geloven, De islam natuurlijk, maar ook het christendom speelt een grote rol, zoals bij het jonge meisje dat op school in Nederland het Onzevader moest bidden. Haar moeder gaf haar de opdracht om in plaats daarvan de الفاتحة op te zeggen. Dat is de Al Fatiha, de eerste soera van de Koran, die begint met Bismillah Rahmaani Rahiem.
In het verhaal ‘مريم العذر’ (Maryam de maagd) voelt de hoofdpersoon zich erg thuis in Damascus en loopt op dezelfde weg waar vroeger de eerste christenen hebben gelopen. De Arabische zinnen in dit verhaal verwijzen naar een hymne over de heilige maagd. In ‘Anba Antonios’ gaat het over het oudste christelijke klooster ter wereld, van de koptische kerk in Egypte. Er staat ook een verwijzing naar Mattheüs 19:21 in het Arabisch in dat verhaal. Dat bracht bij mij het besef dat een groot deel van de Koran is geïnspireerd op de Bijbel, van christelijke en joodse afkomst.
Kookpunt bevat een wonderlijke rijkdom aan verhalen op het breukvlak van twee werelden die in en over elkaar schuiven. Mbarki Ben Ayad vraagt veel van de lezer. Die kan actief meedoen en dat is goed, want de beloning is groot. De magische krachten van de Arabische wereld en het spirituele van de drie monotheïstische godsdiensten uit onze leefwereld komen in deze prachtige roman tot grote bloei. De gevolgen van het kolonialisme zijn alom aanwezig. Dat het niet erg overzichtelijk is, is een gegeven als het leven zelf. ‘Chaos is tenslotte leven’, aldus Mbarki Ben Ayad. Lezen en herlezen dus.
Nisrine Mbarki Ben Ayad, Kookpunt, Amsterdam / Antwerpen: Uitgeverij Pluim 2025, 160 pp., ISBN 978-94-934-2029-8, pb., € 21,99.
Lees de recensie van Oeverloos van Nisrine Mbarki op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025
Reacties (1)