November Music, het enige Nederlandse festival voor actuele muziek, is meer dan een aantal avonden in de concertzalen. November Music nodigt striptekenaar Jeroen de Leijer uit om samen met een sopraan op de Bossche Markt te gaan tekenen. Er zijn workshops, wandelingen, een programma voor kinderen van zes maanden tot zes jaar, een kerkklok die is gegoten van omgesmolten munitie uit Oekraïne. Een interview met Jelle Mastenbroek over zijn geluidskasten.
door Camiel Hamans • fotografie > Jelle Mastenbroek tenzij anders vermeld
Geluid is trilling en daarom kan alles wat in trilling wordt gebracht geluid voortbrengen. Zit daar een klankkast omheen, achter of aan vast, dan wordt het geluid zo versterkt dat het zelfs tot op een afstand goed hoorbaar is. Dit is het principe van de viool, piano of orgelpijp. Maar ook gewone voorwerpen kunnen zo geluid produceren. Kinderen die met een stukje papier langs de tanden van een kammetje ritselen, beseffen dit al. Maar ook serieuze musici gebruiken dit principe. Wolfgang Amadeus Mozart schreef een stuk voor glasorgel, een reeks glazen, deels gevuld met water en bespeeld door met vochtige vingers over de rand te draaien.
Van geluidstrillingen zijn vak gemaakt
Jelle Mastenbroek (Groningen 1988) bleef nadat hij de Design Academy had afgerond in Eindhoven hangen en maakt deel maakt van het collectief Collaboration O dat is gevestigd in een oud industrieel complex aan de Daalakkersweg. Hij maakt van geluidstrillingen zijn vak. November Music, het Bossche festival voor actuele muziek, heeft hem daarom uitgenodigd aan de komende editie deel te nemen. Niet met een concert, maar met twee geluid producerende installaties: de ‘Shell Symphony’ en de ‘Porcelain Piano’. De piano is te zien en te beluisteren in de Verkadefabriek, de schelpen eerst in het Theater aan de Parade en vervolgens ook in de Verkadefabriek.
Jelle Mastenbroek ziet zichzelf niet als componist of als geluidsmaker. “Geluid is meer materiaal om een verhaal te vertellen”, legt hij uit. Mastenbroek maakt interactieve installaties voor musea en festivals en vaak produceren die geluid. Niet per se een melodie, al heeft November Music hem nu gecombineerd met de jonge componiste Amba Klapwijk die voor de Porcelain Piano een compositie heeft gemaakt. Eerder werkte Mastenbroek ook samen met Aart Strootman, docent aan het Tilburgse conservatorium en eveneens actief tijdens November Music.
Gratis een leuk melodietje
“Het begon”, vertelt Mastenbroek in zijn atelier in de grote hal van Collaboration O, “met mijn afstudeerproject voor de academie: ‘How to improve life without using money’. Dat zette me aan het denken over geld. Ik heb bijvoorbeeld een mooie pronkkast gemaakt vol oud porselein. Daar gooi je een muntje in dat als in een knikkerbaan over een rails naar beneden rolt en ondertussen alle kopjes, schotels en borden aanraakt zodat je de munt tinkelend naar beneden volgen kunt. Aan het slot rolt het muntje weer uit de kast. Dus in feite betaal je niets voor het leuke melodietje. Geld is hier gewoon middel.”
“Op vele plekken op aarde werden vroeger schelpen van zeeslakken, kauri, gebruikt als betaalmiddel. Het zijn geen open schelpen, maar eerder gekrulde huisjes. Ze komen voor het merendeel van de Malediven, maar werden als betaalmiddel gebruikt in grote delen van Azië en Oost-Afrika. Schelpengeld is populair gebleven tot ver in de negentiende eeuw. Omdat er niet altijd originele kauri voorhanden waren, zijn ze nagemaakt in bot, steen en brons. In mijn opstelling ‘Shell, Bone, Stone, Bronze, Money’ heb ik al die vormen op volgorde in een houten vitrine geplaatst. De reeks sluit af met een tien Laari-munt van de Malediven die ik zo heb gevouwen en omgebogen dat die eruitziet als een kauri-schelp.”
250 sint-jakobsschelpen
“Voor de Shell Symphony heb ik tweehonderdvijftig sint-jacobsschelpen besteld. Ik heb ze allemaal aangetikt en beluisterd. Of er überhaupt een bruikbaar verschil in het geluid zou zitten, wist ik tevoren niet. Ik vermoedde het, maar het was een zaak van uitproberen, kijken of het idee dat ik in mijn hoofd had, kon. Dat is eigenlijk het leukste om te doen, het experiment. Daarna moet je het technisch zo uitvoeren dat het gaat werken. Ik vond vierendertig schelpen die opeenvolgende tonen lieten horen en die heb ik op volgorde gezet in twee glazenkasten. In de eerste kast worden de platte kanten aangetikt, in de tweede de bolle. Dat dit wat uitmaakt, wist ik vooraf niet, maar heb ik al uitproberend ontdekt.”
“In een derde kast heb ik andere schelpen opgesteld, verschillende soorten oesters, mosselen, doorzichtige capiz schelpen van de Filipijnen en tweekleppige pinnidae. Deze schelpen, waarvan sommige als bekkens tegen elkaar slaan, zorgen voor het ritme. Ik heb deze installatie gemaakt voor een expositie ‘Stadsavontuur Zutphen’ en daarom heb ik de schelpen zo geprogrammeerd dat er een compositie van de achttiende-eeuwse patriot Peter Albrecht van Hagen uit de kasten komt, de ‘Marsch voor de Burger Compagnie de Hofstraat te Zutphen’.”
Allemaal aangetikt
“De porselein piano is eigenlijk een samengaan van twee klassieke huiskamericonen: de pronkkast vol fraai servies en de piano. Ik ben begonnen met het bestellen van een groot aantal borden in allerlei verschillende maten. Allemaal nieuwe borden, van schoteltjes tot grote onderborden. Ik heb ze opnieuw allemaal aangetikt en er vervolgens achtenveertig uitgezocht die ik op toonhoogte achter elkaar kon plaatsen.”
“Vaak moest ik het bord nog wel bewerken om de goede toonhoogte te krijgen door er bijvoorbeeld het glazuur af te schuren, soms zelfs nog een millimetertje van het porselein. Of door er gaten in te boren. Dan daalt de toonhoogte. Het was een zaak van uitproberen. Ik heb alleen gelet op het geluid dat je krijgt als je het bord aantikt. De nagalm heb ik buiten beschouwing moeten laten. Met die achtenveertig borden heb ik vier octaven van de piano kunnen vormen, alle zwarte en witte toetsen.”
“Daarna heb ik mijn opstelling gecombineerd met een pianola-mechanisme. Tijdens November Music klinkt uit de Porcelain Piano de compositie die Amba Klapwijk ervoor heeft geschreven. Museum Speelklok in Utrecht vindt dit nieuwe instrument zo spannend dat ze het heeft aangekocht. Dus na November Music blijft de Porcelain Piano nog steeds te zien en te horen.”
November Music vind plaats in ’s-Hertogenbosch van 7 tot en met 16 november 2025.
Fotocollage voorpagina > Brabant Cultureel
www.jellemastenbroek.nl
Van Splendour Lender en Shell Symphony staan filmpjes op de site van Jelle Mastenbroek
Meer over November Music op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025