Brigitte de Swart schreef een invoelende roman ‘In licht bevroren’ over de oorlogsjaren van Emmy Andriesse. Lid van de groep verzetsfotografen die nu bekend staat als de Ondergedoken Camera. Met de in haar tas verborgen camera maakte zij de iconische foto van een hongerend jongetje op zoek naar eten. Onder andere deze foto leidde in de Tweede Wereldoorlog tot extra voedseldroppings boven Nederland.
Door Hein van Kemenade
De foto’s van Emmy Andriesse (1914-1953) zijn vanaf kort na de oorlog tot een maand geleden in verschillende exposities te zien geweest. De laatste was in FOAM, Fotografiemuseum in Amsterdam. Hier werd ook de roman van Brigitte de Swart (56), woonachtig in Den Bosch, gepresenteerd. Er zijn veel boeken verschenen over en van Andriesse, waarbij haar werk als fotografe in de sociaal documentaire fotografie goed in beeld is gebracht. Zij werkte samen en was bevriend met collega-fotografen Cas Oorthuys, Eva Besnyö en Carel Blazer.
Gevoelens die nog te vaak worden vergeten
De Swart heeft een eigen invalshoek. Zij kiest in haar roman de tijdsperiode 1940-1945 in het leven van Emmy Andriesse, hoe zij het zelf beleefde. Ongetwijfeld met in gedachten de woorden van Selma Leydesdorff: ‘De belevenissen van mensen, hun subjectieve ervaringen, zijn naast de feitelijke gebeurtenissen óók een deel van de geschiedenis. Een prachtig deel, omdat het over gevoelens gaat, en dat nog te vaak wordt vergeten’. Dat heeft een mooi en betrokken verhaal opgeleverd.
Voor de oorlog was Emmy Andriesse een vooruitstrevend fotograaf die werkte als een jonge, eigenzinnige carrièrevrouw. Zij was zowel kinder-, mode-, reclame- als reportagefotograaf en leefde in Voorburg in een commune van gelijkgezinden. De inval van het Duitse leger maakte daar snel een einde aan. Feitelijk begint daar de roman van De Swart, hoewel De Swart het eerste hoofdstuk in 1944 laat spelen. Daarmee geeft zij de ontwikkeling van de persoonlijkheid van de van oorsprong joodse Emmy Andriesse weer.
Horkerig gedrag van haar vader
In 1944 krijgt Andriesse, die al jaren voor het verzet foto’s maakt voor vervalste paspoorten, een andere identiteit aangereikt. Ze krijgt een andere grootvader en de vermaledijde ‘J’ verdwijnt van haar identiteitskaart. Daarmee verwerft zij de vrijheid om te gaan en staan waar ze wil en wordt ze bevrijd uit de onderduik. Nooit voelde zij zich joods. Ze was onderdeel van de vernieuwing van de wereld en om een betere toekomst te bewerkstelligen, met meer gelijkheid en solidariteit. Tegelijkertijd voelde dit als een enorm gemis. Nu voelde zij zich joodser dan ooit tevoren.
Een grote angst van Emmy Andriesse is om jonger te sterven dan haar moeder. Die overleed toen zij zelf vijftien was. Het gemis van haar moeder werd versterkt door het horkerige gedrag van haar vader. Hij ging naar Nederlands Indië, terwijl hij zijn dochter parkeerde bij zijn zusters. Het heeft haar haar hele leven bezig gehouden.
Ik was verbaasd over de beschrijving van de intocht van de Duitse troepen in Nederland. De Swart beschrijft dat kinderen in lantaarnpalen klommen en Nederlanders de Duitsers begroetten met bloemen en het brengen van de Hitlergroet. Dat zat niet zo in mijn bewustzijn, maar is wel hoe het is gegaan. De NSB-ers stonden te juichen. Ik zag er een filmpje van op de website van het Stadsarchief Amsterdam.
Altijd wel iemand die de sfeer verpest
Al snel na deze politieke omwenteling werd steeds meer verboden voor joden en progressieve mensen. Al na een jaar kon Andriesse haar camera aan de wilgen hangen. Zij kreeg een beroepsverbod en als joodse vrouw moest ze thuis blijven. Niet veel later moest ze onderduiken om aan de dood te ontkomen. Haar zoontje Cas werd in de onderduik geboren en zij hield hem dicht bij zich en wilde hem beschermen. Joodse vrienden hadden hun zoontje om veiligheidsredenen elders ondergebracht, maar dat was heel zwaar voor de jonge moeder. Emmy wilde dit per se niet.
De beklemming van de onderduik heeft De Swart uitstekend beschreven. Eigenlijk kun je niet kiezen voor de mensen met wie je op een kleine etage wordt opgesloten. Dus er zit altijd wel iemand bij die de sfeer verpest. Anderzijds bloeide er bij Emmy ook een liefde op, terwijl ze sinds 1941 getrouwd is met Dick Elffers. Die verbondenheid wilde ze niet loslaten, maar de passie wel toelaten. Dat levert heel wat moeilijke gesprekken op, omdat haar geliefde een vriend van beiden was en zowel de liefde voor haar man als de passie echt waren. Emmy wilde dat beide gevoelens naast elkaar konden bestaan.
Archief voor film en foto
Bijzonder in dit verband vind ik dat overlevenden en kinderen van deze groep mensen na de oorlog voortrekkers waren van progressieve groepen als Man Vrouw Maatschappij (MVM), Provo, Dolle Mina, Wij vrouwen eisen, Anti Apartheidsbeweging, Medisch Comité Nederland Vietnam. Dit staat overigens niet in de roman. Die eindigt dramatisch, vlak na de oorlog.
De Swart weidt uitgebreid uit over de verzetsgroep ‘de Ondergedoken Camera’. Levensgevaarlijk werk, waardoor haar man Dick vaak in angst verkeerde of ze wel weer thuis zou komen. Op Dolle Dinsdag, 5 september 1944, dacht men in Amsterdam en ook in Rotterdam dat de bevrijding aanstaande was en de geallieerden al aan de randen van de grote steden stonden. Dat was het moment dat een aantal fotografen het ‘Nederland Archief voor film en foto’ oprichtten, nu beter bekend als de Ondergedoken Camera, met de bedoeling de bevrijding op foto’s vast te leggen. Maar het pakte anders uit zoals we weten.
Foto’s van de Hongerwinter
Emmy Andriesse was de enige vrouw in deze groep en van haar hand zijn de meeste foto’s waarop het leed van mensen tijdens de Hongerwinter is te zien. Vooral fotografeerde zij veel kinderen, waarbij haar esthetische kijk op compositie en lichtval zorgde voor kwalitatief uitstekende foto’s.
Brigitte de Swart heeft met In licht bevroren een mooie roman geschreven over een sterke en talentvolle vrouw, de fotografe Emmy Andriesse. Door haar verhaal te beperken tot de oorlogsjaren wordt de roman veel krachtiger. Biografieën en kunstbeschouwingen zijn er over Andriesse al veel. De Swart maakt gebruik van dialogen, waardoor er vaart in het verhaal komt. Ook worden in een ander lettertype de mijmeringen en gedachten van Emmy zelf weergegeven. Hierdoor kun je als lezer beter invoelen wat Emmy Andriesse beweegt en met haar meeleven.
Brigitte de Swart, In licht bevroren. Amsterdam: Ambo | Anthos 2025, 328 pp., ISBN 9789026356292, pb., € 24,99. Ook als luisterboek en e-book.
Op 31 oktober zal Brigitte de Swart bij boekhandel Adr. Heinen in ‘s-Hertogenbosch worden geïnterviewd door Lois Joseph over In licht bevroren.
Lees meer over literatuur op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025