In het Vincent van GoghHuis in Zundert is tot en met 2 november 2025 de expositie ‘PATATE’ te zien. Aanleiding is dat Vincent van Gogh 140 jaar geleden ‘De Aardappeleters’ schilderde. De expositie laat zien hoe hedendaagse kunstenaars naar dit thema kijken. Zij kijken vooral naar de aardappel, en nauwelijks naar de boerenfamilie aan tafel.
door Emmanuel Naaijkens
Vincent van Gogh schilderde in april-mei 1885 in zijn atelier in Nuenen ‘De Aardappeleters’. Het was in zijn ogen zijn eerste meesterwerk waar hij via talloze studies van boerenmensen naartoe gewerkt had. Groot was zijn teleurstelling toen bleek dat er geen belangstelling was voor dit schilderij. Het boerenleven was een thema waar hij zich diep mee verbonden voelde. Of zoals hij schreef in een zijn brieven aan zijn broer Theo, toen het erover ging dat hij als enige van het gezin Van Gogh in Brabant zou blijven wonen: ‘En mij is ’t gans niet onwaarschijnlijk ik er de rest van mijn leven blijven zal ook. Trouwens ik begeer niets anders dan goed diep in ’t boerenland te zitten en ’t boerenleven te schilderen.’
Dat laatste was niet overdreven. Vincent voelde zich aangetrokken tot de mensen in zijn dorp. Op 9 april 1885 schreef hij aan Theo: ‘Hierbij gaan twee krabbels naar een paar studies die ik maakte, terwijl ik tevens bezig ben opnieuw aan die boeren om een schotel aardappels. […] Ziehier hoe de compositie nu is geworden. Ik heb het op een vrij groot doek geschilderd en zoals de schets nu is, zit geloof ik er wel leven in.’ Pas na zijn dood kreeg Vincent erkenning als een groot schilder, ook ‘De Aardappeleters’ kreeg het predicaat meesterwerk.
Extra aandacht voor de aardappel
Dat Van Gogh het grote schilderij honderdveertig jaar geleden in Nuenen voltooide is voor het Van GoghHuis en Het Noordbrabants Museum aanleiding om daar extra aandacht aan te besteden. Zowel het museum in Zundert als dat in Den Bosch zet de aardappel zoals Van Gogh die schilderde centraal. In die tijd was het beslist een bijzondere keuze om dit gewone volksvoedsel een centrale plek te geven in schilderstuk. Van Gogh schilderde en tekende ze in veel variaties.
Het Van GoghHuis heeft geen ‘aardappelschilderijen’ van de in Zundert geboren schilder in zijn collectie. Daarom wordt teruggegrepen op het beproefde recept van dit kleine, sympathieke museum om werk van hedendaagse kunstenaars bijeen te brengen die op een of andere manier zijn geïnspireerd door Van Gogh of door diens thema’s. ‘PATATE’ heet de huidige expositie, vernoemd naar het werk uit 1977 met de gelijknamige titel van de Italiaanse beeldhouwer Guiseppe Penone.
Bizarre verschijningsvormen van de aardappel
Het kan de bezoeker bij betreden van het Van GoghHuis onmogelijk ontgaan dat de tentoonstelling draait om de aardappel. In de hal staat een metershoge sculptuur van gestapelde aardappels, uitgevoerd in polystyreen en van de hand van Juliette Karlsson met als titel ‘POTATO TOTEM XXL’. Van Karlsson is ook een acrylverfschilderij te zien met de titel ‘Potato’. Ze heeft een aardappel geschilderd als een plat vlak, met de kenmerkende sliertige uitlopers. Dat deed mij denken aan mijn jeugd als een lokale boer in de herfst onze kelder volstortte met zandaardappelen. De aardappels die aan het eind van de winter nog over waren vertoonden dan de meest wanstaltige, voor een kind angstaanjagende vormen.
Ander werk van Karlsson behandelt de aardappel als een fenomeen met een knipoog. Drie donkerblauw beschilderde aardappels op kromme vorken. Het binnenste van de aardappel lijkt van goud. ‘Yellow and Blue Potatoes’ is de titel van dit werk.
De expositie omvat in totaal dertig kunstwerken, exclusief afbeeldingen in vitrines. De variëteit in de benadering van het thema door de kunstenaars is groot, evenals de gebruikte techniek. Er hangen bijvoorbeeld foto’s van Karin Borghouts die stillevens heeft gecreëerd die de doodgewone aardappels een hoger aanzien geven. Ellen Mandemaker legde op haar beurt de meeste bizarre verschijningsvormen van deze wortelknol op de gevoelige plaat vast. Waarmee ze laat zien dat de natuur ook zelf kunst voortbrengt. Uit de eigen collectie van het Van GoghHuis is een beschilderd doek te zien van Peter Kantelberg met als titel ‘De Aardappeleters’. Het is een heel eigen interpretatie van Van Goghs meesterwerk en het is ook een beetje een puzzel. Wat op het eerste oog een verzameling aardappels lijkt zijn, blijken bij nadere beschouwing figuren.
Foto uit de oorlog als inspiratie
Lotte van Lieshout haalde haar inspiratie uit een foto die in de oorlog gemaakt is in het Zundertse kerkdorp Wernhout. Het is een foto van boerin Katrien die, heel traditioneel buiten op een stoel aardappels aan het schillen is. Een tafereel dat een bijzondere betekenis krijgt door de wetenschap dat ze ook voor onderduikers schilde. Deze boerin was de hoofdpersoon van een toneelstuk dat door actrice Irma Rens is opgevoerd in het kader van de herdenking van tachtig jaar bevrijding. Van Lieshout schilderde de boerin heel losjes in de stijl van Van Gogh.
Veel van de ingezonden werken gaan dus over de aardappel als zodanig, maar voor Van Gogh draaide het op zijn schilderij vooral om de mensen. Een enkele kunstenaar heeft die als vertrekpunt genomen, zoals een Nanne Meulendijks met de muurschildering ‘Het gezin Van Gogh – De Aardappeleters’. Geen boeren aan de keukentafel, maar de hogere burgerij.
Het is mijn inziens Nynke Deinema die met haar video ‘Vreemde Handen – De nieuwe Aardappeleters’ het dichtst het wezen benadert van Van Goghs schilderij. Haar productie bestaat uit een tweeluik dat gelijktijdig vertoond wordt.
Links zien we verweerde, vermoeide koppen van mannen met grove handen vol groeven, getekend als ze zijn door hun hard labeur op de akker. Rechts beelden van dezelfde type mensen tijdens de schaft in een keuken. Simpel aan tafel met grote flessen frisdrank, thermoskannen en boterhamtrommels. Inderdaad, een tafereel van De Aardappeleters anno nu. Van mensen die in het zweet des aanschijns hun brood verdienen.
‘PATATE – De Aardappeleters na Van Gogh’ tot en met 2 november 2025 in het Vincent van GoghHuis in Zundert. Met werk van: Giuseppe Penone, Barbara Schroeder, Anna Lange, Nynke Deinema, Pieter Laurens Mol, Anne Geene, Arjan de Nooy, Paul Bogaers, Karin Borghouts, Paul de Jong, Nanne Meulendijks, Noortje de Brouwer, Lotte van Lieshout, Samuel Sarmiento, Sam Maske, Peter Kantelberg, Juliette Karlsson, An Roovers en Ellen Mandemaker.
In de Van Gogh Galerie in Breda is van 11 oktober tot en met 2 november 2025 eveneens een presentatie te zien die verband houdt met de expositie in Zundert.
Meer over Vincent van GoghHuis op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025