Lucas van Dijck weet het zeker: de schilders Hubert en Jan van Eyck komen uit Bergeijk, niet Maaseik

De laatmiddeleeuwse schilders Hubert en Jan van Eyck en vooral hun ‘Lam Gods’ in Gent zijn wereldberoemd. Hun geboorteplaats was onbekend, al staat er in het Vlaamse Maaseik al ruim anderhalve eeuw een standbeeld. Lucas van Dijck stoot dat nu van zijn voetstuk door sterke argumenten aan te voeren voor het Noord-Brabantse Bergeijk als plaats waar deze broers werden geboren als zonen van kwartierschout Hubert Bac.

door Lauran Toorians

Zoiets als de burgerlijke stand bestond in de middeleeuwen niet, maar in de latere middeleeuwen kregen families gaandeweg wel min of meer vaste namen. Dat waren vaak afgeleiden van zoiets Jan de zoon van Piet de zoon van Jan (enzovoorts), wat dan werd verkort tot Jan Pietszoon Jansen. Namen als Jansen, Pietersen, Klaassen en vele andere herinneren daar nog aan. Ook een beroep kon aanleiding vormen om een familie te benoemen, zoals Visser, de Bakker of Mulder (molenaar), waarvan een zoon dan natuurlijk weer Mulders(zoon) kon gaan heten. Een derde categorie verwees naar een plaats van herkomst, wat dan feitelijk de herkomst van een voorouder kon zijn. Dat zijn natuurlijk de namen met ‘van’ plus een plaatsnaam, waarbij dat lang niet altijd een naam is die wij nu nog op de kaart kunnen aanwijzen.

Dergelijke namen waren niet vast en een Jan Gerritszoon die verhuisde van Eindhoven naar Oosterhout kon daar probleemloos verder door het leven als Jan van Eindhoven. Van een late middeleeuwer die maar één of twee keer in archiefbronnen voorkomt, is het dus zelden mogelijk om met zekerheid zijn of haar identiteit en familierelaties vast te stellen. Toch is ook in de late veertiende en de vijftiende eeuw genealogisch onderzoek wel mogelijk, met veel geduld en een beetje geluk. En vooral met een kritische blik om niet overhaast conclusies te trekken.

Een kunstenaarsnaam aanmeten

Lucas van Dijk (Eindhoven 1937) is een onderzoeker die ruimschoots heeft bewezen dergelijk onderzoek tot een goed resultaat te kunnen brengen. Hij doet al decennialang onderzoek in de Bossche archieven en kent die op zijn duimpje. De constatering dat de familie van Jeroen Bosch bekend stond als ‘van Aken’ en dat Jeroen zich als schilder ‘Bosch’ ging noemen, bracht hem op een idee. Dat Jeroen Bosch zich een kunstenaarsnaam aanmat, zal zijn ingegeven door het feit dat hij al bij leven beroemd werd en het daarmee handig was om in zijn naam kenbaar te maken in welke stad hij kon worden gevonden. Wat nu als zoiets ook aan de hand kan zijn met de gebroeders Jan en Hubert van Eyck?

De van Eycks behoren tot de groep kunstenaars die wij nu kennen als Oudnederlandse schilders, vroeger vaak ‘Vlaamse Primitieven’, de eerste schilders die in Europa gingen werken met olieverf en daarmee furore maakten. Zij werkten begin vijftiende eeuw met als veruit beroemdste werk het ‘Lam Gods’ in de Sint-Baafskathedraal in Gent. Waar de broers zijn geboren, is niet met zekerheid bekend. Vrij algemeen neemt men aan dat Maaseik in Belgisch Limburg die eer kan claimen en daar staat dan ook al sinds 1864 op de Markt een standbeeld van de schilders. Maaseik werd in het verleden kortweg ‘Eik’ genoemd en dat vormt natuurlijk een aanwijzing.

Acht kinderen plus een buitenechtelijke zoon

Maar ook Bergeijk heette in het verleden ‘Eik’ en komt dus evenzogoed in aanmerking. Met in het achterhoofd de wetenschap dat de familie van Jeroen Bosch ‘van Aken’ heette, ging Lucas van Dijck op zoek naar een gezin in Bergeijk waarin eind veertiende eeuw twee zonen met de namen Jan en Hubert werden geboren en dat verder ook paste bij de weinige historische zekerheden die we over de schilderbroers hebben. Wat daarbij helpt, is dat de naam Hubert in die tijd niet al te vaak voorkomt. Dat het gezin ‘van Eik’ zou heten, was niet nodig. Een parallel met Jeroen Bosch leek te verwachten. En ziedaar: Van Dijck kreeg beet.

In de tweede helft van de veertiende eeuw was er in Bergeijk een Hubert Bac die met zijn echtgenote acht kinderen kreeg, plus nog een buitenechtelijke zoon, achtereenvolgens: Hendrik, Lijsbeth, Aleid, Jan, Heilwich, Hubert, Maria, Katelijn en Lambert. De oudste zoon, Hendrik volgde zijn vader op als kwartierschout van Kempenland – in juridische zin de plaatsvervanger van de hertog van Brabant in dit kwartier van de meierij van ’s-Hertogenbosch. Het zijn natuurlijk de twee andere zonen, Jan en Hubert, die vooral de aandacht trekken. Zij zijn, volgens Lucas van Dijck, de beroemde schilders die wij kennen als Van Eyck en die ook met die naam signeerden, net zoals Jeroen Bosch zich een kunstenaarsnaam aanmat.

Gaat de kunstwereld dit accepteren?

Als kwartierschout resideerde vader Hubert Bac met zijn gezin op het nu verdwenen kasteel Portinc in Bergeijk. Hij was mogelijk afkomstig uit Tilburg waar in die periode tal van leden van de familie Bac rondliepen. Dit is een nogal ongrijpbare familie van grootgrondbezitters en later ook bestuurders die we vinden in een ruime regio tussen ongeveer Geel en Tilburg en die ook nauwe banden onderhield met de abdij van Tongerlo.

De argumenten die Van Dijck aanvoert zijn sterk en waar Bergeijk al druk werkt om de beroemde schilders in te lijven, lijkt men in Maaseik lijdzaam de schouders op te halen. Het boek waarin Van Dijck zijn bevindingen uiteenzet is helder geschreven en fraai geïllustreerd en bevat de tekst van het betoog ook in het Engels. Nu is het dus afwachten of de internationale kunstwereld dit gaat accepteren. Dan moeten er in musea tekstbordjes worden aangepast zullen de boeken over de Oudnederlandse Schilderschool voortaan Bergeijk gaan melden en de twijfel over Maaseik opzijzetten. Aan de pracht van de schilderwerken verandert het niets.

Lucas G.C.M. van Dijck, Bergeijk, bakermat van Jan en Hubert van Eyck. De bewogen historie van Kasteel Poirtinc Bergeijk. Vereniging Heemkundekring Berkeijk 2015, 95 pp., ISBN 9789081389884, hb., € 19,50 (tekst in het Nederlands en Engels).

Bergeijk bakermat van Jan en Hubert van Eyck
www.portincvaneyck.nl

Lees meer over beeldende kunst op Brabant Cultureel

© Brabant Cultureel 2025