De nieuwe grote expositie ‘Om de tuin geleid’ in Het Noordbrabants Museum in ’s-Hertogenbosch gaat over tuinen in de beeldende kunst. Het zwaartepunt van de tentoonstelling ligt in het Europa van 1500 tot 1750, maar de expositie waaiert ook uit naar meer recente tijden. De tuin heeft allerlei betekenissen en verschijningsvormen.
door Henk van Weert
Denk niet dat de tuin in de tentoonstelling ‘Om de tuin geleid’ een enkelvoudig, simpel thema is. Dan leid je jezelf om de tuin. De expositie is niet te vergelijken met zo’n overzichtelijke, symmetrisch tuin achter een mooi Frans kasteel. Het is geen kwestie van langs de werken lopen, bordjes lezen en ergens het einde bereiken. Curator Els Hoek dwingt je tot het nemen van zijpaden, onverwachte afslagen, af en toe een labyrintje, en je moet blijven nadenken en puzzelen om het overzicht te behouden. ‘Om de tuin geleid’ vergt enige arbeid van de bezoeker.
Met zachte drang uit de lusthof verwijderd
Het geheel begint wel luid en duidelijk. De Zondeval van Jan van Hemessen is een kloek zestiende-eeuws schilderij over het meest klassieke tuinverhaal: Adam en Eva in het paradijs. Ze eten de verboden appel en de rest is geschiedenis. Op de achtergrond worden ze met zachte drang uit de lusthof verwijderd. Met dit schilderij opent het eerste van de vier delen waarin de tentoonstelling verdeeld is. Die vier delen worden heel speels met hekjes en poortjes aan elkaar verbonden.
De twee eerste delen gaan vooral om de tuin als veilige haven. In de tuin is het veilig en rustig, buiten de tuin dreigt het gevaar. In de vredige hof kun je rusten, bidden en je terugtrekken. Of dreigt er wel gevaar? In het derde deel wordt de tuin vooral gezien als een plek waar de economie welig moet tieren. Er groeit groente en fruit, dat iets moet opbrengen. Er worden dieren grootgebracht. In het slotdeel gaat de mens de natuur beheersen, nabootsen en verbeteren.
‘Om de tuin geleid’ is geen parade van uitsluitend grote namen uit de Europese schilderkunst van de vroegmoderne tijd. Sommige zijn dat wel en enigszins verbonden aan Het Noordbrabants Museum: de Brueghels, David Teniers de Jonge, Lucas Cranach de Oude. Verder zijn de nodige onbekende meesters en minder klinkende namen te gast. Joris van Schooten bijvoorbeeld uit de Gouden Eeuw. De moraal heeft dan zijn intrede gedaan, zoals te zien is op zijn mooie werk Tabula Cebetis. Uit een menigte mensen kiest een wijze een groepje dat hij naar het pad van kennis en waarheid verwijst.
Moedermelk uit haar borst
In die veilige en rustige tuinen in de eerste delen van de tentoonstelling is ruimte voor intimiteit. ‘De lactatie van de H. Bernardus van Clairvaux’ is een intrigerend, helder schilderij van een anonieme meester. Te zien is hoe Maria moedermelk uit haar borst naar Bernardus spuit. Tegenwoordig zouden we dat een merkwaardige en ongepaste handeling vinden, maar destijds gold dit als een blijk van waardering voor een vereerder.
De ideale tuin is natuurlijk ook te zien. Jan Brueghel de Oude suggereert met zijn ‘Allegorie op de aarde’ dat de tuin gelijk staat aan het paradijs. Een stuk minder braaf is het in werken die onder de subtitel De Verleidelijke Tuin gepresenteerd worden. Daarin slaat de verleiding toe. De figuren zijn naakt en wulps en seks is niet ver weg. Aanranding ook niet, zoals in het imposante werk ‘Susanna en de ouderlingen’ van Hendrick de Clerck. Een jonge vrouw wordt in een beschutte, maar toch onveilige tuin aangerand door twee oudere mannen.
Door miljoenen mensen gespeeld
Een bijzonder werk in het deel De Verleidelijke Tuin is ‘Paradise’ van Studio Smack. Veel bezoekers staan er langdurig en geboeid bij stil. Niks 1500-1750, we zijn in het digitale nu. ‘Paradise’ is een digitale animatie die op een muur wordt geprojecteerd. Het gekrioel op de muur is een moderne variatie op ‘De Tuin der Lusten’ van Jeroen Bosch. Net als in het drieluik van Bosch kronkelen er allerlei vreemde wezens rond in de animatie. Je krijgt er deze keer wel geluid bij.
Het werk van Studio Smack doet ook denken aan Hay Day, een populair simulatiespel op internet dat miljoenen mensen spelen en dat gezien het thema best in deze expositie had gepast. In Hay Day bouwen de spelers jarenlang aan hun eigen digitale boerderij, compleet met dieren, gewassen en oogsten.
In de twee slotdelen De Nuttige Tuin en De Verbeterde Tuin worden parallellen getrokken met de oude, vredige tuinen van weleer en nieuwe functies van tuinen. Enerzijds worden tuinen afgebeeld als locaties waar geld wordt verdiend. Ook de fruitmarkt en de bloemenmarkt zijn een soort tuin geworden. Het slotdeel laat zien hoe kunstenaars tegenwoordig al die oude waarheden en overtuigingen hebben losgelaten om zich op iets nieuws te richten. De vroegmoderne tijd is daar al ver weg.
‘Om de tuin geleid’, tot en met 4 januari 2026 in Het Noordbrabants Museum, ’s-Hertogenbosch.
Lees meer over Het Noordbrabants Museum op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025