De titel van de tentoonstelling ‘Vrouwen als technologie’ in het Design Museum Den Bosch triggert, want waarom niet ‘vrouwen in de techniek’? Gaandeweg wordt duidelijk dat het voor een deel gaat over vrouwen die hebben bijgedragen aan wetenschappelijke onderzoek. Maar een groot deel gaat over beeldvorming, over hoe de vrouw (het liefst) wordt gezien. Door de man. Dat is iets waar we ons beter van bewust moeten zijn.
door Irma van Bommel
Bij de entree van de expositie ‘Vrouwen als technologie’ is een serie prenten te zien van eind achttiende, begin negentiende eeuw van een beeldhouwer die een beeld hakt van een vrouwelijk naakt. Dat roept meteen associaties op met ‘Moeten vrouwen naakt zijn om in het museum te hangen?’, een uitspraak van strijdbare vrouwelijke kunstenaars die zich afvragen waarom het werk van vrouwelijke kunstenaars ondervertegenwoordigd is in de musea. Maar de betekenis van deze prenten is anders. Het blijkt te gaan om het mythologische verhaal van Ovidius over Pygmalion die zo teleurgesteld was in echte vrouwen dat hij ervoor koos dan maar een beeld te maken van de ideale vrouw. Deze prentenreeks zet meteen de toon, want het gaat in deze tentoonstelling om hoe de vrouw in de samenleving het liefst wordt gezien en hoe hardnekkig die ideale beeldvorming standhoudt.
Vrouwen slechts een ondersteunende rol
Verschillende voorbeelden laten zien dat vrouwen weliswaar betrokken waren bij technologische ontwikkelingen, maar dat hun rol aanvankelijk werd gebagatelliseerd. Hun namen verdwenen naar de achtergrond. Technologische vernieuwing werd vooral een mannending. De media schilderden in de jaren vijftig en zestig mannen af als de kenners van nieuwe technische apparaten, terwijl vrouwen slechts een ondersteunende rol vervulden. Dat had alles te maken met de stereotype rolverdeling in de maatschappij, waarbij mannen de belangrijke taak als kostwinner buitenshuis vervulden en vrouwen vooral een ondergeschikte, verzorgende taak thuis hadden. Een film als ‘Desk Set’ uit 1957 met Katherine Hepburn in de hoofdrol, waarvan een fragment te zien is, steekt juist de draak met deze stereotypering.
De geschiedenis van technologie hangt nauw samen met onze westerse ideeën over gender. De ontwerpen voor keukens en huishoudelijke apparaten maakten het huishouden makkelijker, maar bevestigden tegelijkertijd de rol van de vrouw als huisvrouw. De beeldvorming over de positie van de vrouw was in de jaren vijftig ronduit paternalistisch. Die cultureel bepaalde rolverdeling in het westen zorgde er nog decennia lang voor dat in het westen verhoudingsgewijs minder vrouwen kozen voor technische vakken dan bijvoorbeeld in Oost-Europa en India.
Gezondheidszorg vanuit vrouwelijk perspectief
Niet alleen in de technische wereld, maar ook in de medische wereld was lange tijd het perspectief van de man dominant. Afgezien van de voortplantingsorganen beschouwde men het lichaam van de vrouw als identiek aan dat van de man. De focus lag op de rol van de vrouw als moeder en onderzoek richtte zich op het baren. Aletta Jacobs, de eerste vrouwelijke arts in Nederland, verzette zich hier eind negentiende eeuw al tegen. Een vrouw is immers meer dan alleen moeder. Pas recent beziet men de gezondheidszorg voor de vrouw vanuit het perspectief van de vrouw. En dat geldt ook voor de beleving van seks.
De tentoonstelling besteedt veel aandacht aan recente mensvervangende creaties in computergames, (animatie) science-fiction films en vooral seksrobots en AI-girlfriend apps. Het beeld van de vrouw dat bij deze creaties overheerst, is gestoeld op het westerse schoonheidsideaal: pronte borsten en een slanke taille. En ook: de vrouw als zorgzame, begripvolle en altijd beschikbare partner. Dit soort creaties bevestigen diepgewortelde genderstereotypen en houden ze in stand. Het blijkt te gaan om een bewuste ontwerpkeuze en dat is alarmerend. Het is vreemd dat ondanks het feit dat vele vrouwen nu wetenschappelijke functies bekleden in de techniek, gezondheidszorg en vrouwenstudies het futuristische beeld van de vrouw eigenlijk heel ouderwets en achterhaald is.
‘Vrouwen als technologie’, tot en met 26 oktober 2025 in Design Museum Den Bosch.
Vrouwen als technologie | Design Museum Den Bosch
Lees meer over Design Museum Den Bosch op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025