Op 11 juli is de val van Srebrenica herdacht, dertig jaar geleden. In Nederland was tot nu toe vooral aandacht voor de mislukte VN-bescherming door Nederlandse blauwhelmen. De Serviërs hadden daardoor de vrije hand bij het deporteren en vermoorden van duizenden Bosniërs. Maar over deze genocide valt veel meer te vertellen. Fotograaf Robin de Puy laat in Nationaal Monument Kamp Vught met foto’s en documentaires Bosnische Nederlanders aan het woord.
door Irma van Bommel
Het getal elf komt vaak terug in de tentoonstelling in Nationaal Monument Kamp Vught. Het getal verwijst naar de herdenkingsdatum, 11 juli. In ‘De 11 stemmen van Srebrenica’ komen elf Bosnische Nederlanders aan het woord. En het getal verwijst ook naar de elf stadia van genocide. De oorlog in Bosnië, die van 1992-1995 duurde, kent meer dan honderdduizend dodelijke slachtoffers. De genocide in Srebrenica wordt als het dieptepunt gezien. De stad lag jarenlang zwaar onder vuur, bewoners werden uitgehongerd. Op 11 juli 1995 namen Bosnisch Servische troepen deze stad in en in de dagen daarna werden meer dan vijfentwintigduizend mensen gedeporteerd en ruim achtduizend, voornamelijk mannen en jongens, vermoord. De genocide in Srebrenica geldt als de grootste oorlogsmisdaad in Europa sinds de Tweede Wereldoorlog.
Was het uit schaamte?
Robin de Puy (1986) maakte portretten van Bosnische Nederlanders, van de getraumatiseerde vluchtelingen die veel hebben meegemaakt en van hun kinderen. En wat blijkt? De Bosnische vluchtelingen, tweeënzestigduizend in getal, vonden in Nederland geen gehoor voor hun verhalen. Was dat uit schaamte voor het mislukken van de VN-vredesmissie waarvan Nederlandse blauwhelmen de schuld kregen? De tweede generatie wil dat de verhalen van hun ouders verteld worden.
De geïnterviewde Bosnische Nederlanders lijken goed geïntegreerd in de Nederlandse samenleving, in ieder geval de tweede generatie. Zij spreken de Nederlandse taal en hebben goede banen. Maar ze willen verhalen vertellen die verder gaan dan de VN-missie. Overlevenden en nabestaanden vertellen verhalen over de periode die daaraan voorafging, over vluchten, concentratiekampen, martelingen, uithongeren en verkrachting van vrouwen en meisjes.
Weinig aandacht voor genocide
Onder de geïnterviewden bevinden zich mensen die een boek hebben geschreven over hun ervaringen. Een meester in de rechten en mensenrechtenactivist, mensen die zich inzetten voor de herdenking van de Srebrenica genocide, een architectuurdocent gespecialiseerd in herdenkingsarchitectuur, een beeldend kunstenaar en de rector magnificus van de Universiteit Maastricht. En tot slot een meisje van vijftien, inmiddels de tweede generatie en veelbelovend hockeyster. Zij is verbaasd dat in het onderwijs op de middelbare school zo weinig aandacht is voor de genocide van Srebrenica.
De Puy, die naam maakte met bijzondere portretseries van Amerikanen, interviewde de vluchtelingen en nabestaanden, maakte fotoportretten en documentaires (samen met Maarten van Rossem). Ze werkte niet alleen in Nederland, maar ook in steden en dorpen in Bosnië en Herzegovina waar de vluchtelingen vandaan kwamen. Veel huizen zijn verwoest en nog niet hersteld. Gebouwen waar gruwelijkheden hebben plaatsgevonden, zijn weer gewoon in gebruik. Zoals een gebouw in het voormalige concentratiekamp Trnopolje, waar mannen en jongens werden gemarteld en vermoord, dat nu weer in gebruik is als school. En een hotel in Višegrad waar Bosnische vrouwen en meisjes werden opgesloten om door Servische militairen te worden verkracht dat nu weer in gebruik is als spa-resort. Zelfs de bedden staan er nog.
Schuldige landschappen
Maar De Puy fotografeerde ook ‘schuldige’ landschappen – landschappen waar massa-executies hebben plaatsgevonden. Waar slachtoffers massaal zijn gedumpt, zoals bij Tomašica (Prijedor). Jarenlang hing er een lijklucht in het dorp. Pas in 2013 zijn de resten van de lichamen gevonden en geborgen. Nu is het massagraf een poëtisch meer en herinnert niets meer aan de slachtpartij, zelfs geen monument.
Naast de tentoonstelling in Nationaal Museum Kamp Vught is er ook een tentoonstelling bij FOTODOK in Utrecht met niet alleen foto’s van Robin de Puy maar ook van Nicole Segers, schilderijen van Elma Čavčić en borduurwerk van Anita Karabašić. Er is een elfdelige podcast-serie gemaakt door journalist en Balkan-expert Marjolein Koster, samen met Alma Mustafić. De portretten van Robin de Puy verschenen in woord en beeld in afzonderlijke afleveringen in de Volkskrant.
Een van de initiatiefnemers van dit grootschalige project is Alma Mustafić, docent en onderzoeker van genocide. In 1995 werd haar vader vermoord in Srebrenica. Zij was toen veertien jaar. ‘Genocide begint nooit met gaskamers of massamoorden, maar veel eerder met simpele eerste stappen’, vertelt zij. Het begint met denken in termen van wij-zij. Stapsgewijs vindt een ontwikkeling plaats naar polarisatie, oorlog en vernietiging van een bevolkingsgroep. En het eindigt niet met massamoord. Het eindigt met ontkenning en zoeken naar redenen om het moorden te rechtvaardigen.
Mustafić werkte voor dit project samen met journalist en Balkan-expert Marjolein Koster. Samen selecteerden ze de verhalen en de mensen die de basis vormden voor dit project.
Geen ver-van-mijn-bedshow
Nationaal Monument Kamp Vught blijft verhalen vertellen over de genocide van de joden in de Tweede Wereldoorlog, opdat wij zullen zeggen ‘dat nooit weer’. In 1945 werden de Verenigde Naties opgericht om internationale vrede en veiligheid te handhaven. Maar van 1992 tot 1995 was er sprake van etnische zuivering van Bosniërs in Bosnië Herzegovina met als eindresultaat de genocide in Srebrenica, in 1994 van de Tutsi’s in Rwanda en nu van de Palestijnen in Israël. En dat zijn dan nog de gevallen die hier het nieuws halen. En we kijken machteloos toe.
Daarom is het belangrijk om de verhalen te blijven vertellen. De Puy: ‘Voor deze serie duik ik diep in de herinneringen van de geportretteerden en probeer ik verbindingen te leggen tussen het verleden en heden. Het is geen ver-van-mijn-bedshow en de urgentie is hoog. We moeten leren van de geschiedenis. Ons heden wordt immers gevormd door het begrijpen van ons verleden.’
‘De 11 stemmen van Srebrenica’, tot en met 26 oktober 2025 in Nationaal Monument Kamp Vught. Een gezamenlijke productie van Alma Mustafić, Marjolein Koster, Robin de Puy, FOTODOK, OVT (VPRO) en Nationaal Monument Kamp Vught.
Correctie 21082025: In een eerdere versie stond onder meer dat in de Bosnische oorlog achtduizend jongens en mannen zijn vermoord. Dit had alleen betrekking op de genocide in Srebrenica. Dat is in de tekst aangepast.
Nationaal Monument Kamp Vught: De 11 stemmen van Srebrenica
© Brabant Cultureel 2025