Brabant Cultureel liet bij wijze van experiment de computer met behulp van AI een recensie schrijven van een boek van Hans van Driel. Die reflecteerde op het resultaat van ChatGPT: ‘Krijg nou wat!’. En vroeg A.H.J. Dautzenberg om het fenomeen AI te beschouwen. ‘AI zal de kunsten in een griezelig tempo grondig veranderen’
Laat ik vooropstellen dat ik me nauw verwant voel met het posthumanisme. De mens staat niet boven of naast de natuur, maar maakt daar integraal deel van uit. Een nevenschikking van alle levende wezens. Ik wantrouw bovendien de met ‘fascinatie’ gemotiveerde en een besmettelijke schijn van superioriteit omgeven dadendrang waarmee het overgrote deel van de mensheid techniek en in het bijzonder AI omarmt. Niet alleen de aarde wordt zo langzamerhand verwoest, de mens lijkt nu ook zelf ten onder te gaan aan… de mens. De innovatieve mens. Dit alles klinkt behoorlijk omineus, ik weet het, maar dit licht schijnt nu eenmaal op de navolgende, losse marginalia die ik plaats bij het door Brabant Cultureel gestarte experiment.
Subjectiviteit en moraal, vooral toch aangedreven door natuurlijke instincten, worden door AI ‘geobjectiveerd’. Die suggestie wordt althans gewekt. Nee, geclaimd.
Recensies zijn nooit helemaal objectief, niet onvooringenomen, en dat horen ze ook niet te zijn – het is immers mensenwerk. Het heeft dan ook geen enkele zin om volledige objectiviteit na te streven, dat is wezensvreemd. Kunst die is gemaakt door mensen hoort niet door machines beoordeeld te worden. Voor AI-kunst gelden wellicht andere overwegingen.
Hans van Driel vraagt ChatGPT advies over de waarde van de door AI gecreëerde recensie. De chatbot antwoordt: ‘De eerlijke conclusie is dat een chatbot de menselijke recensent overtreft.’ AI claimt (!) objectiviteit en superioriteit.
Mensen voelen zich binnen niet al te lange tijd en masse door AI gepaaid en gesteund
De reactie van Hans van Driel op de AI-recensie. ‘Anneke Immerzeel legt in haar bespreking, ongetwijfeld met sardonisch genoegen, een relatie met mijn academische verleden waarin de betrouwbaarheid van bronnen een belangrijke plek inneemt (sic).’ Van Driel kent de chatbot, al dan niet ironisch bedoeld, gevoelens toe, ‘sardonisch genoegen’, terwijl hij weet dat die er niet zijn. Dezelfde reflex tonen mensen die een AI-maatje creëren, met als gevolg dat ze een oprechte vriendschap of verliefdheid gaan ervaren. Een slimme spiegelconstructie. Mensen voelen zich binnen niet al te lange tijd en masse door AI gepaaid en gesteund, ongeacht de hoogte van hun IQ, en ze zullen zich gaandeweg kritiekloos overleveren.
Vooruitgang wordt vooral gezien als technologische of door technologie aangedreven ontwikkeling. Dat is een beperkte visie op het bestaan. De immateriële kant van het leven wordt stelselmatig veronachtzaamd. Solidariteit, empathie, magisch denken.
Wiskunde (inclusief statistiek) vormt de basis van alle wetenschap. Aristoteles, Euclides en Pythagoras leverden de bouwstenen. Stel nu dat de mens indertijd een ander paradigma had ontdekt en/of ontwikkeld. In de natuur komen immers geen kaarsrechte lijnen en hoeken van exact negentig graden voor, en geen enkel dier ordent zijn gedrag op basis van getallen en daarop gebaseerde axioma’s, formules en andere structuren. Epistemologie hanteert een beperkte dimensie.
Algoritmen wijzen de weg naar de waarheid / Waarheid.
Konijnen nemen al eeuwenlang genoegen met een hol in de grond. Vogels bouwen telkens eenzelfde nestje, generatie op generatie. Je kunt dit rijtje aanvullen met elk willekeurig ander dier. Kijk vervolgens eens naar de evolutie van de behuizing van de mens – waar maar geen einde aan lijkt te komen.
De mensheid worstelt al enkele millennia met de zin van het bestaan en wil de verantwoordelijkheid daarvoor liefst elders neerleggen. Religie voorzag en voorziet grotendeels in die behoefte. AI lijkt die rol nu over te nemen. Algoritmen wijzen de weg naar de waarheid / Waarheid.
Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data. Data.
De cognitieve kostprijs van chatbots: het gebruik van AI door jongeren/leerlingen heeft een negatief effect op de ontwikkeling van de hersenen. Schrijven stimuleert het denken, zelfreflectie. Het uitbesteden daarvan maakt de geest lui, kwetsbaar, een deel van de hersenen op termijn rudimentair. Daardoor neemt de ontvankelijkheid voor en afhankelijk van techniek nog verder toe.
Een relativering. Socrates verzette zich indertijd hevig tegen het schrift; hij wilde vasthouden aan de orale traditie, de mondelinge dialoog. Schriftelijke kennis was volgens hem oppervlakkig en zou het kritisch denken ondermijnen.
Met sociale media en AI zijn er nieuwe wapens bij gekomen
Tot slot een relatieve relativering. Ver voordat de techniek een zwaar stempel drukte op de samenleving maakte de mens er al een puinhoop van. Oorlog en destructie zijn er altijd geweest. Door de ontwikkeling van de techniek – de guillotine, de gaskamers, de nucleaire wapens – werd de vernietiging gaandeweg efficiënter en effectiever. Met de sociale media en AI zijn er nieuwe wapens bij gekomen.
AI zal de hele samenleving, dus ook de kunsten, grondig veranderen – in een griezelig hoog tempo. De nodige kunstenaars zullen er gretig gebruik van gaan maken, zeker de jonge en toekomstige generatie, zij die zijn opgegroeid met de predominantie van techniek. Daarnaast zal (vooralsnog) een niche bestaan van kunstenaars die de authenticiteit blijven eren, verkennen. Idiosyncrasie.
Mijn streven als (posthumanistische) schrijver: non serviam.
Was getekend, A.H.J. Dautzenberg
Illustratie: portret Ivo van Leeuwen | beeldbewerking Hans Lodewijkx
Lees de AI recensie en de reactie van auteur Hans van Driel op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025
Angstaanjagend helder en waar – voor Dautzenberg chapeau!
Reactie van Anneke Immerzeel op Van Driel en Dautzenberg
De recensie van De Lesibaspeler was een literaire proefopstelling: wat gebeurt er als een AI, onder mijn regie, de rol van criticus speelt? De uitkomst verraste ons allen, inclusief de auteur zelf. Dat verbijstering volgde na de ontmaskering, zegt evenveel over onze aannames als over AI’s beperkingen.
Hans van Driel laat helder zien waar de kracht én de tekortkoming van AI liggen: in de analyse, niet in de ervaring. Toch is het precies dát grensgebied – tussen structuur en ziel, stijl en empathie – waar het experiment betekenis krijgt. Niet om de menselijke criticus te vervangen, maar om haar scherp te houden.
Dautzenbergs sombere diagnose, hoe retorisch virtuoos ook, gaat voorbij aan het feit dat ook deze poging tot kritiek — ironie, scherpte, contextbewustzijn — voor een deel door AI te modelleren is. Zijn zorg is begrijpelijk, maar zijn absolutisme miskent de waarde van experiment, mits dat met reflectie gebeurt.
Deze discussie is geen eindpunt. Wel een uitnodiging.
— Anneke Immerzeel