Noord-Brabant telt vier hbo-instellingen die uiteenlopende vormen van kunstonderwijs aanbieden. Ad van Rosmalen, oud-directeur van de kunstacademie St. Lucas in Antwerpen, roept bestuurders om al die opleidingen onder één dak samen te brengen. Eén zelfstandige kunsthogeschool voor Brabant is nodig om toekomstige uitdagingen het hoofd te kunnen bieden.
gastopinie door Ad van Rosmalen
In de fusiebewegingen van de afgelopen decennia kregen de hogescholen het kunstonderwijs cadeau en zij wisten die gift pedagogisch te ontwrichten, het economisch te verarmen en het artistiek om te katten tot een creatieve vrijetijdskluwen.
Nu één van de algemene hogescholen, Avans, zich met het geschenk geen raad meer weet en crisisbeleid op het kunstonderwijs toepast, met extreme bezuinigingen en de verkoop van een goed geoutilleerd gebouw, is dit hét moment om met de directeurs van de kunstscholen, de kunstinstellingen, de wethouders van de gemeenten en gedeputeerden van de provincie samen te gaan zitten en te besluiten tot de oprichting van één kunsthogeschool in Noord-Brabant. Met een eigen raad van bestuur, een duidelijk artistiek statuut en een toekomstvisie die recht doet aan het belangrijke cultuurgebied dat deze provincie is te midden van de agglomeraties van Antwerpen, Rotterdam en Keulen.
Strategisch antwoord op de dreiging
In het begin van de eeuw besloten de Koninklijke Academie voor Kunst en Vormgeving in ’s-Hertogenbosch en de Academie St. Joost In Breda om samen te gaan. Dat was nog voor de toenmalige hogescholen van ‘s-Hertogenbosch en Breda fuseerden tot Avans Hogeschool. Dat was toen het strategische antwoord op de dreiging dat één van de kunstacademies zou moeten verdwijnen, omdat de rijksoverheid meende dat er te veel kunstenaars zouden worden opgeleid.
Een onjuiste aanname, natuurlijk, die vooral was gebaseerd op de onhoudbare veronderstelling dat er alleen beeldende kunstenaars op de academies zijn te vinden, maar kunstonderwijs is zoveel meer. Want de opleidingen zijn en waren er niet enkel op gericht om kunstenaars en ontwerpers, musici, acteurs en dansers af te leveren, maar ook om jongeren op te leiden in het brede domein van de kunst. Alsof elke student geneeskunde de esthetische chirurgie zou gaan beoefenen.
Avans Hogeschool omarmde deze fusie en bracht de nieuw gevormde academie onder in de steeds meer volgens marktprincipes geleide instelling. Nog even was er sprake van een nieuw gebouw, maar de kredietcrisis van 2008 frustreerde de realisering daarvan. Het was een slimme actie, die fusie, maar ze ging niet ver genoeg. Ook toen was het mogelijk geweest om voor heel Noord-Brabant tot één kunsthogeschool te komen.
Anders dan regulier hoger beroepsonderwijs
Kijkend naar de cijfers van studentenaantallen [zie tabel in bijlage] en in ogenschouw nemend dat kunstonderwijs andersoortige doeleinden heeft en zich anders organiseert dan regulier hoger beroepsonderwijs, is de mogelijkheid van een zelfstandige kunsthogeschool geen onzinnige gedachte. Integendeel, in Noord-Brabant zijn wel degelijk de voorwaarden aanwezig om juist die ontwikkeling in te zetten.
In Nederland maken kunststudenten ongeveer vijf procent uit van de totale studentenpopulatie in het hoger beroepsonderwijs. Vanaf 2020 is er een lichte stijging, van 4,3% naar die 5%. In Noord-Brabant is de situatie vergelijkbaar met de rest van het land: van 3,8% in 2020 naar 4,3% in 2024. Binnen de drie Brabantse hogescholen (Avans, Design Academy, Fontys) vormen kunststudenten (inclusief de docentenopleidingen in de kunst) 4,9% van de populatie, met het aantal van ongeveer 3.200 studenten in 2024.
Daarmee is zonder probleem een zelfstandige kunsthogeschool te vormen, zeker in vergelijking met de andere kunsthogescholen in Nederland. De Brabantse kunsthogeschool zou qua grootte de derde hogeschool zijn op rij. En dat al in 2024… In omvang zijn de kunstscholen in Noord-Brabant onderling vergelijkbaar, met de aantekening dat Fontys groter is vanwege de daaraan verbonden docentenopleidingen.
Noodzakelijk om tot één kunstschool te komen
Voor de komende jaren wordt een daling van het aantal studenten binnen het hbo verwacht. Een daling die zich ook de afgelopen jaren al aftekende… behalve in het kunstonderwijs. Maar nu de rijksoverheid de komst van internationale studenten bemoeilijkt, terwijl die voor het concurrerend vermogen van de instellingen noodzakelijk zijn, kan ook het kunstonderwijs met een nefaste daling worden geconfronteerd. Dat maakt het voor de Brabantse hogescholen des te noodzakelijker om tot één kunstschool te komen om op die manier voldoende studenten aan te trekken, om zo mogelijk boven het landelijke percentage van ongeveer vijf procent uit te komen en nummer één te worden.
Zou daarbij serieus worden nagedacht over het aanbieden van deeltijds- en volwassenonderwijs dan kan de concurrentie worden aangegaan met het Vlaamse deeltijdskunstonderwijs. In de grensgemeenten met België, zoals Hoogstraaten, Arendonk en Turnhout, zijn op de instituten veel Nederlanders (niet alleen uit Brabant) ingeschreven die een volwaardige kunstopleiding volgen in deeltijd. Dat is misschien tweede-kans-onderwijs, maar het niveau en de kwaliteit is onvergelijkbaar met wat de instellingen voor musische vorming in Nederland aanbieden.
Algemene hogescholen zijn qua pedagogische doeleinden en facilitair gesproken niet ingericht op de specifieke noden van kunstonderwijs als het gaat om leerlijnen en ruimtelijke inrichting. Dat weet iedereen, maar economische- en efficiëntiebeslissingen vallen goeddeels uit in het nadeel van de kunstopleidingen.
Kunst hoort een witte raaf te zijn
Dan is er het voortdurende misverstand dat kunst en creativiteit onderling uitwisselbaar zijn, wat leidt tot het samenvoegen van opleidingen onder de noemer innovatie van welke aard dan ook. Raven zijn zwarte vogels, maar niet alle zwarte vogels zijn raven, zeker niet wanneer de kunst een witte raaf behoort te zijn. Wie dit niet snapt is misschien wel creatief, maar geen kunstenaar.
Noord-Brabant investeert zich suf in technologie, voorziet hele volksstammen van vlees en graan, maar heeft geen idee waarom of waartoe. Kunst geeft betekenis, al eeuwen, aan ook die activiteiten in het menselijk bestaan. Dat is het wat Brabant te winnen heeft bij het nieuw élan dat de zelfstandige kunsthogeschool biedt. Kom, directeurs Bosma, Philipsen, Grima en De Keninck van achtereenvolgens Fontys, Avans en Design Academy, ben niet benauwd voor een artistieke coup d’état, vorm een voorlopige raad van bestuur en ga de uitdaging aan om een zelfstandige kunsthogeschool te vestigen in Noord-Brabant.
Ad van Rosmalen was van 2011 tot 2021 directeur van de academische kunstschool Sint Lucas, onderdeel van de Karel de Grote Hogeschool te Antwerpen. Daarvoor was hij bijna negen jaar hoofd opleidingen beeldende kunst AKV | St. Joost ’s-Hertogenbosch | Breda.
Cijfers studenten HBO (kunst)onderwijs
Avans over verkoop gebouw St. Joost Breda
Meer over kunstonderwijs op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025
Een helder en sterk stuk. Iedere actie om weerstand te bieden tegen de huidige onsmakelijke tijdgeest is welkom. Krachten moeten gebundeld worden om de afbraak te stoppen. Want de sloophamer ligt al klaar. Daarover moeten we ons geen illusies maken.
Dank Ad voor dit heldere betoog. Het wordt tijd dat bestuurders en wethouders van kultuur een aktieplan maken voor de kunsten in Brabant. Het is te belangrijk om het kunstvakonderwijs voor Brabant teloor te laten gaan.
Ad, ik lees dit stuk nu pas en kan niet anders dan je voorstel toejuichen. Brabant én de kunstopleidingen verdienen veel beter en bovendien: de situatie van drie kunstacademies die elkaar binnen één provincie studenten afsnoepen verzwakt de positie van het kunstonderwijs alleen nog maar meer. Bestuurders kunstacademies en gemeenten: neem op zijn minst het initiatief dit voorstel en de kansen en mogelijkheden te onderzoeken!