Documentaire ‘Anak Indië’ schetst een gelaagd en kleurrijk portret van Indische Nederlanders

Op 27 juni 2025 ging de nieuwe documentaire ‘Anak Indië’ van regisseur Hetty Naaijkens – Retel Helmrich in première. De film geeft een overtuigend beeld van de lotgevallen van Indische Nederlanders, van hun historisch erfgoed en hun veerkracht in de Nederlandse samenleving. De documentaire is ook het persoonlijke verhaal van de in Indonesië geboren filmmaker. 

door Henk Naaijkens

‘Anak Indië’, de nieuwe documentaire van Hetty Naaijkens-Retel Helmrich, is op grootse wijze ontvangen door de Nederlandse filmkijkers. In het eerste weekend, eind juni, trok de film liefst elfduizend bezoekers en eindigde op plek één van de Arthouse top-tien. En deed het beter dan Hollywoodfilms. De regisseur ontving hiervoor haar vierde kristallen filmprijs. Dat is de prijs die wordt toegekend aan documentaires die meer dan tienduizend bezoekers trekken. 

Hierdoor mag Hetty Naaijkens-Retel Helmrich zich één van de meest succesvolle documentairemakers van ons land noemen. ‘Anak Indië’ is de snelst scorende Nederlandse documentaire van het jaar en beleefde in een uitverkocht Cinecitta in Tilburg op 27 juni 2025 zijn première. Uit de grote opkomst blijkt hoeveel belangstelling er ook in Tilburg bestaat voor dit onderbelichte onderwerp in de Nederlandse geschiedenis. Blijkbaar leeft dit thema ook in deze stad met een relatief grote multiculturele bevolkingssamenstelling, waarvan tussen de zeven- en tienduizend inwoners een Indische achtergrond hebben.

Kind tussen twee culturen

‘Anak Indië’ gaat over het Indisch erfgoed en de Indische identiteit. De documentaire laat zien dat veel mensen die in Nederlands-Indië hun wortels hebben het gevoel hebben tussen twee culturen te zijn geboren. Regisseur Naaijkens-Retel Helmrich is in 1955 geboren in Bandung en heeft zelf ondervonden wat dat met je doet. ‘Als Indische Nederlander wordt toch anders naar je gekeken, je bent een kind tussen twee culturen en je komt in een Hollands milieu. Ik werd ook in mijn schoonfamilie bekeken als ‘iemand anders’.

Zij verwerkte deze problematiek in haar eerdere documentaires ‘Contractpensions’, ‘Buitenkampers’ en ‘Klanken van oorsprong’, onderscheiden met prijzen en vertoond in zowel Nederland als de Verenigde Staten. Daarin stelde ze de vraag centraal wat er na de onafhankelijkheid van Indonesië gebeurde met deze groep Nederlanders met Indisch bloed in hun aderen.

In ‘Anak Indië’ serveert zij dit thema breder uit. Met veel persoonlijke verhalen, archiefmateriaal en animatie toont de film een gelaagd en kleurrijk portret van Indische Nederlanders, Molukkers en Peranakan-Chinezen die na de Tweede Wereldoorlog een nieuw bestaan moesten opbouwen in Nederland. Daarnaast laat zij de culturele rijkdom zien die zij meebrachten. Van de rijsttafel en beeldcultuur, de invloed van de Indo-rock op de Nederlandse popmuziek (zie ook ‘Klanken van Oorsprong’) tot hun bijdrage aan typisch Nederlandse tradities zoals de Nijmeegse Vierdaagse, voortgekomen uit de oefenmarsen van het KNIL, het Koninklijk Nederlands-Indisch Leger.

De slimste mens

De film opent met een geënsceneerde passage uit het populaire tv-programma ‘De slimste mens’. Bij een vraag van Philips Freriks over Nederlands-Indië, weten de deelnemers nauwelijks een zinvol antwoord te geven. Omdat enige informatie blijkbaar noodzakelijk is, volgt een stukje animatie gemaakt door Stefan Venbroek waarin wordt uitgelegd hoe Europese mannen kinderen verwekten bij inheemse vrouwen en zodoende een nieuwe bevolkingsgroep creëerden: de Indo-Europeanen, oftewel Indo’s. Vervolgens leggen uit Nederlands-Indië afkomstige Bekende Nederlanders, onder wie Adriaan van Dis, Wieteke van Dort en Yvonne Keuls, uit wat hen onderscheidt van de ‘Hollander’. ‘Waarom die dit allemaal niet weet: dat is te danken aan ons voortreffelijk onderwijs’, volgens Van Dis. Vervolgens toont de documentaire de kille aankomst in Nederland, het verlies van cultuur en bezittingen, de Tweede Wereldoorlog, de rol van het KNIL (‘van de KNIL in de knel’) en ook aandacht voor de Molukse kwestie.

Tijd om trots te zijn

Ook in Nederland minder bekende namen krijgen de kans om hun verhaal te vertellen, zoals de internationaal geroemde fotograaf Claude Vanheye en de pianiste Mariëtte Hehakaya die een ontroerend pianostuk laat horen. En Sjors van der Panne die dit najaar Jacques Brel vertolkt in de musical ‘Brel’, zingt een lied met de regel: ‘Ik voel de traan…die niet van mij alleen kan zijn.’ ‘Het moet afgelopen zijn met de Indische bescheidenheid’, vindt hij, ‘het is tijd om trots te zijn. Want we hebben natuurlijk een gemeenschappelijk verhaal, maar we zijn ook allemaal aparte individuen.’

Het gezin Retel Helmrich heeft een groot aandeel geleverd in de totstandkoming van de documentaire. Moeder en zoon Jasper, die de camera hanteerde, stonden tijdens de première naast elkaar op het podium, met elkaar in dialoog om zichzelf en de film aan het publiek te presenteren. Echtgenoot Joris Naaijkens is producent van de film. De vader van de regisseur, Jean Retel Helmrich, maakte 8 mm-filmpjes over het leven van vroeger die in de documentaire zijn verwerkt. Dochter Carlijn zorgde voor veel publiciteit via sociale media. En niet te vergeten de twee kleinkinderen die een rolletje spelen in de vliegerscène, eveneens een stukje overgeleverd Indisch cultureel erfgoed.

Een universeel verhaal

“In feite is deze documentaire een verhaal dat ik zelf in een microkosmos heb meegemaakt”, zegt Hetty Naaijkens Helmrich. “Al die domme opmerkingen in ‘De slimste mens’ heb ik in werkelijkheid gehoord. Alles wat ik anderen laat zeggen, van Wieteke van Dort en Yvonne Keuls, Adriaan van Dis tot aan Claude Vanheye, die die prachtige foto’s gemaakt heeft van John Lennon en Yoko Ono. En ook illustrator Thé Tjong King en Sjors van de Panne, die dat prachtige lied heeft geschreven over de traan die niet van mij alleen is, dat heeft allemaal met mijzelf te maken. In feite is het een verhaal waar alle nieuwkomers in Nederland zich in vinden, niet alleen de Indische Nederlanders, Peranakan-Chinezen en Molukkers. Dat er zoveel bezoekers zijn heeft niet alleen te maken dat de Indische wereld komt kijken.”

Daarom vond zij het treffend dat de film door het blad Libelle werd opgemerkt als: ‘Een universeel verhaal, waar iedereen zich in herkent: afkomst, familie, identiteit en de zoektocht naar ‘thuis’. Of je nu Indisch, Marokkaans, Surinaams of Fries bent, we dragen allemaal verhalen van vroeger met ons mee. Deze documentaire laat zien hoe belangrijk het is om die verhalen te kennen en te delen.’ “Dat vond ik mooi om te lezen. Het is een verhaal dat over ons allemaal gaat, het geldt voor elk individu apart”, zegt de regisseur.

Documentaire geen aanklacht

Hetty Naaijkens-Retel Helmrich heeft op een mooie manier vormgegeven aan de problematiek van de Indische Nederlanders. De film moet zeker niet worden gezien als een aanklacht. Ook de levenslust van de Indische Nederlanders wordt volop getoond, de rituelen, de vieringen. Daarnaast worden ook typische karakterkenmerken belicht in de documentaire, zoals bescheidenheid, spirituele gevoeligheid, respect voor ouderen en voorouders. Dit vormt allemaal onderdeel van een cultuur die ook na de komst van de Indische Nederlanders naar Nederland levendig is gebleven. Het is een generatie die overeind blijft en een eigen stem heeft gevonden. Veerkracht is het regelmatig terugkerende thema in de film. Met het maken van een parachutesprong uit een vliegtuig neemt een achtennegentigjarige Indo deze veerkracht zelfs heel letterlijk.

‘Anak Indië’ is uitgebracht door Scarabee Films, een productiebedrijf dat Naaijkens-Retel Helmrich in 1989 samen met haar broer Leonard heeft opgericht. De documentaire draait momenteel in meer dan honderd bioscopen door heel Nederland .

Titel: Anak Indië. Regie: Hetty Naaijkens-Retel Helmrich. Animator: Stefan Venbroek. Montage: Erik Disselhoff. Camera: Hari Suprayitno, Jasper Naaijkens. Geluid: Ting Fung Cheung. Licht: Koen van Bergen. Componist: Remko Willems. Sound design: Hugo Dijkstal. Kleurcorrectie: Laurent Fluttert. Producent: Joris Naaijkens voor Scarabeefilms, 2025.

De schrijver van deze recensie is geen familie van de regisseur.

www.anakindië.nl

Lees meer over Hetty Naaijkens – Retel Helmrich op Brabant Cultureel

© Brabant Cultureel 2025