h3h biënnale ‘A Deeper Shade of Soul’ richt zich op het ambachtelijke
Na drie eerdere edities van de kunstbiënnale h3h in de heilige driehoek in Oosterhout met de thema’s geloof, hoop en liefde, richt de vierde editie zich op bezieling en zingeving. Dat gebeurt onder de titel ‘A Deeper Shade of Soul’. Deze keer is er veel aandacht voor het ambachtelijke met verhoudingsgewijs veel Franse kunstenaars en de keuze voor enkele opmerkelijke locaties.
door Irma van Bommel – foto’s Lauran Toorians
Het lijkt wel of bij iedere editie van de kunstbiënnale de contacten met de kloosterlingen in Oosterhout steeds beter worden en er daardoor meer mogelijk is. Interessant dat de looproute langs de kunstwerken bij iedere editie anders is en er telkens ‘nieuwe’ locaties worden gevonden. De titel ‘A Deeper Shade of Soul’komt van een hit uit 1990 van de Utrechtse band Urban Dance Squad.
Curator van deze editie Nanda Janssen woont in Parijs, maar zij logeerde voor dit curatorschap regelmatig een week per maand in de Heilige Driehoek om zich in te leven in het kloosterleven, voor overleg met de bewoners en om kunstenaars te introduceren. Door haar werkzaamheden als adviseur van de Nederlandse ambassade in Parijs stimuleert zij samenwerkingen tussen Nederlandse kunstenaars en Franse kunstinstellingen. En zo kwam ze ook in aanraking met internationale kunstenaars, waaronder veel Franse. Twee van de drie kloostergemeenschappen in Oosterhout zijn oorspronkelijk afkomstig uit Frankrijk en daarmee lijkt haar voorkeur gerechtvaardigd.
Curator van h3h biënnale Nanda Janssen geeft tekst en uitleg aan de verzamelde pers.
Hoewel zij zelf niet gelovig is, vindt Janssen het kloosterleven wel fascinerend en is ze ervan overtuigd dat het kloosterleven elementen bevat die ook voor niet-gelovigen interessant en inspirerend zijn. “Zeker voor wat betreft levensstijl, levensfilosofie en houding.” De kunstwerken, waarvan de helft nieuw is en speciaal voor deze tentoonstelling is gemaakt, zijn geïnspireerd op het kloosterleven en op de geschiedenis van de kloosters.
Nanda Janssen selecteerde kunstenaars die ambachtelijk werken, kunstenaars met een migratieverleden en kunstenaars van wie het werk is te relateren aan het kloosterleven. Bij de keuze van de twintig deelnemende kunstenaars hebben zij bewust gekeken naar een mix van verschillende levensbeschouwelijke achtergronden, variërend van kloosterlingen tot agnosten – die vinden dat het wel of niet bestaan van een god niet bewezen kan worden – en atheïsten. Maar er is ook ruimte voor ex-sekteleden, animisten die geloven dat alles bezieling heeft en syncretisten die meerdere geloven en overtuigingen combineren.
Een impressie van de kunstroute in de h3h biënnale 2025
Bij de entree van de kunstroute in de h3h biënnale bouwde Marlon de Azambuja ‘Stella Maris’, een grote ster als symbool voor oriëntatie en dan vooral in poëtische zin, om richting te vinden in het leven.In een oude, open schuur voor gereedschap maakte Martin Belou met gevonden voorwerpen de installatie ‘Éon’ (een erg lange periode, eeuwigheid). ‘Uit de sculpturen spreekt verwondering over de duizelingwekkende, onuitputtelijke rijkdom aan texturen en vormen in de natuur’, staat te lezen in het boekje dat de tentoonstelling begeleidt.Aukje Dekker maakte het ‘Kippenparadijs’, een ‘ladies only’-gemeenschap met een vaste dagindeling die doet denken aan het leven van de kloosterzusters. Maar het project is ook een aanklacht tegen het antropocentrisme dat de mens ziet als middelpunt van het universum.
Bronwen Jones verheft kledingherstel tot kunst. Herstelwerk van geweven textiel en het stoppen van gebreide sokken zijn ambachten die nauwelijks nog worden beoefend, maar nog wel in de kloosters. Daar wordt zuinig omgesprongen met materialen en veel hersteld. Jones laat de reparaties zien door expres een andere kleur te gebruiken om zo verhalen los te maken. Op de foto de ochtendjas van haar grootmoeder, met oude en nieuwe reparaties. Tijdens de tentoonstelling geeft Jones workshops.
Vincent de Boer is tijdens de tentoonstelling regelmatig aan het werk te zien. In de kapel van de zusters norbertinessen kalligrafeert hij de namen van overleden zusters van de kloostergemeenschap van Sint-Catharinadal en het jaar van hun overlijden. Daarmee verwijst hij naar de gewoonte om bij iedere avonddienst de overleden zusters van die datum te gedenken. Wat De Boer doet is met recht monnikenwerk. Het meubel waaraan hij werkt is gemaakt door Jonas Wijtenburg.
De Oostenrijkse Ceija Stojka (1933-2013) begon pas op latere leeftijd te schilderen om zo haar trauma’s te verwerken. Als Roma-meisje overleefde zij drie concentratiekampen. Voor het idyllische, vooroorlogse zigeunerleven koos zij een kleurrijke, naïeve schilderstijl. Deze vormen een sterk contrast met de verschrikkelijke herinneringen aan de oorlog waarvoor ze een expressionistische stijl koos. Toen de Sint-Paulusabdij in Oosterhout werd gebouwd, gebeurde dat op een plek waar regelmatig woonwagenbewoners verbleven. Die werden niet weggestuurd en de abdij en de woonwagenbewoners bleven decennialang goede buren. Een van de nieuwe locaties in deze biënnale is de kruidentuin van Sint-Catharinadal. Voor de muur die de tuin omgeeft, maakte Tom Heerschop een langgerekt kunstwerk van gebrandschilderd glas, uitgevoerd in en met medewerking van Glaslab Den Bosch. Voor de voorstelling liet hij zich inspireren door verhalen over de stichters van de drie geloofsgemeenschappen, te weten Norbertus van Gennep (Sint-Catharinadal), Ignatius van Loyola (Chemin Neuf, Sint-Paulusabdij) en Benedictus van Nursia (Onze Lieve Vrouw Abdij). Tegelijk verwijst zijn werk naar activiteiten van de mens die de aarde uitputten.
Een slingerend pad van geglazuurde tegeltjes is het resultaat van een bijzonder educatieproject waaraan onder leiding van beeldend kunstenaar Servaas Roelandse leerlingen van alle basisscholen in Oosterhout hebben meegedaan. Na weken van vrije expressie met materialen naar keuze mochten zij hun favoriete werk natekenen op een tegeltje. Het pad toont het werk van kinderen van groep één tot en met groep acht.
Jenna Kaës bouwde een toegangspoort naar de ommuurde kloostertuin van de Onze Lieve Vrouwe Abdij. Op de poort staan teksten waarvoor zij zich liet inspireren door de geschriften van de dertiende-eeuwse dichteres en mystica Hadewijch. De benedictinessen in de abdij zijn bijzonder geïnspireerd door de werken van Hadewijch.De beeldengroep ‘Herder der Zielen’ van Pier Sparta getuigt van een animistische inslag.
Fiona Lutjenshuis groeide met haar ouders op in een sekte in Zijtaart. Op latere leeftijd maakte zij zich los van de sekte en sindsdien maakt ze kunst die religie en spiritualiteit relativeert. Inmiddels is ze agnost. In haar tuinhuis strijden gevoelens van sereniteit, beklemming en humor om voorrang.
Voor de muur om de kloostertuin van de Onze Lieve Vrouwe Abdij maakte Armel Barraud van goudkleurig metaaldraad een serie medaillons met de titel ‘Contemplations’. Ze gebruikte daarvoor een arbeidsintensieve techniek die lijkt op kantklossen en associaties oproept met monnikenwerk.Een van de nieuwe locaties is een vervallen kas voor de voormalige orchideeënkwekerij van de Sint-Paulusabdij, waar de weersinvloeden al jaren vrij spel hebben. De beschilderde zijden voile van Adélaïde Feriot komt tot leven wanneer die wappert in de wind. In haar werk zet Feriot de natuur centraal, niet de mens.
Een andere nieuwe locatie is dit jaar de pottenbakkerij van de Sint-Paulusabdij. Dat was een actief bedrijf van 1970 tot 2004. Binnen staat alles er nog zo bij zoals bij de sluiting in 2004, nu compleet met spinnenwebben en overal stof, wat zorgt voor een soort Eftelingsfeer. Binnen is het vrij donker en met behulp van een lampje kan de bezoeker zijn weg zoeken om het poëtische, op Caribische mythes geïnspireerde, keramisch werk van Samuel Sarmiento te ontdekken.
Een tegeltableau op de muur herinnert aan de voormalige pottenbakkerij die er was gevestigd. Rechtsonder het monogram van de Sint-Paulusabdij waarmee alle producten werden gesigneerd. Omdat deze locatie nu onderdeel is van de kunstroute h3h is het boekje ‘De pottenbakkers van de Sint-Paulusabdij’ opnieuw uitgegeven.In hetzelfde pand als de pottenbakkerij was ook een drukkerij gevestigd. Hier toont Özgur Kar zijn koffers met animatiefilmpjes met skeletten. De filmpjes verwijzen naar de ‘dance macabre’ terwijl de koffers verwijzen naar het verzamelen van beenderen om ruimte te besparen op de begraafplaats. Luguber en humoristisch tegelijk.
Muziek
En dan is er nog muziek van Emahoy Tsege Mariam Gebru (1923-2023) en van Cosmo Sheldrake. De pianomuziek van eerstgenoemde klinkt ‘westers’, met invloeden van jazz en minimal music van Erik Satie. Weinig verraadt haar Ethiopische roots. Gebru volgde haar opleiding dan ook aan een Zwitserse kostschool. Na een traumatische tijd in Ethiopië nam zij haar intrek in het Ethiopisch klooster Kidane Mehret in Jeruzalem. Haar muziek is te horen op de Kloosterdreef langs de wijngaard van het klooster Sint-Catharinadal. De muziek van Sheldrake is te horen in het park van de Onze Lieve Vrouwe Abdij. Hij verwerkte daarin geluiden van zeedieren om zo de aandacht te vestigen op het behoud van de met chemische verontreiniging bedreigde oceanen. Ook dit initiatief sluit aan bij het gedachtegoed van de kloosters: opkomen voor het kwetsbare en waardering en bewondering tonen voor al wat leeft.
‘A Deeper Shade of Soul’, tot en met 3 augustus 2025 te zien in de Heilige Driehoek in Oosterhout. Bij de tentoonstelling verscheen een begeleidend boekje.
Correctie: In een eedere versie van deze recensie stond dat Véronique Baar mede-curator is van h3h, maar dat is niet het geval. Dat is in de tekst hierboven aangepast.
Deze recensie geeft een mooi, en ook een aardig compleet beeld van deze vierde h3h biënnale in Oosterhout. De hier getoonde kunst was verstilder dan die uit de vorige editie, maar ze heeft een lange nawerking. Als goede wijn.
Deze recensie geeft een mooi, en ook een aardig compleet beeld van deze vierde h3h biënnale in Oosterhout. De hier getoonde kunst was verstilder dan die uit de vorige editie, maar ze heeft een lange nawerking. Als goede wijn.