Een boekbespreking laten maken door AI doen we natuurlijk met open vizier. Auteur Hans van Driel reageert erop en opent met een citaat uit 2017 van Stephen Hawking aan Demis Hassabis van DeepMind: ‘Ik wens je veel succes, maar niet te veel.’ Hieronder de reactie.
door Hans van Driel
In april 2025 komt mijn nieuwe verhalenbundel De lesibaspeler uit. Aan Brabant Cultureel vraag ik of zij het boek willen recenseren. Hun voorstel doet mij glimlachen: ‘Wat vind je ervan wanneer we je boek laten bespreken door een recensent die we Anneke Immerzeel (AI) noemen?’ Ik neem de handschoen op en stuur de verhalen in pdf-formaat toe.
Anneke Immerseel legt in haar bespreking, ongetwijfeld met sardonisch genoegen, een relatie met mijn academische verleden waarin de betrouwbaarheid van bronnen een belangrijke plek inneemt (sic). Zie de link onderaan deze bijdrage voor de bespreking.
Niemand blijkt te twijfelen
De bespreking door ‘een redacteur van Brabant Cultureel’ (zoals ik Immerseel aanduidde in mijn bericht) stuur ik naar vrienden die de bundel hebben gelezen. Niemand blijkt te twijfelen aan de persoon van de recensente. Enkele reacties:
– Een liefdevolle en bedachtzame recensie vol verrassende inzichten en subtiele observaties. Prijs je gelukkig met zo’n lezeres!
– Wat een mooie en goede lezing, en wat zorgvuldig.
– Beter had je het zelf niet kunnen verwoorden.
– Door de kennis die de recensente ventileert over jouw academische achtergrond lijkt ze jou te kennen. Een oud-studente?
Wanneer ik de identiteit van Anneke onthul, reageren ze verbijsterd en vol ongeloof, waarna hun conclusie volgt: dit wetende kan ik de recensie moeilijk nog serieus nemen. Ieder heeft haar/zijn eigen bezwaren. Een chatbot haalt zijn kennis uit talige bronnen en kan een verhaal dus niet ervaren, voelt geen ontroering, verveling of spanning. Hierdoor mist een chatbot de persoonlijke impact die voor een lezer en voor een menselijke recensent juist essentieel is.
Verhalen werken vaak door herkenning of door confrontatie met het eigen leven van een lezer. Een chatbot kent zo’n persoonlijke weerklank niet, laat staan dat hij deze kan reproduceren of evalueren, want hij kent geen persoonlijke culturele bagage, maatschappelijke positie en levenservaring die voor de lezer het perspectief op een verhaal bepalen. Ten slotte, zo’n bot kan moeilijk omgaan met de verschillende betekenislagen in een verhaal, dus een bespreking blijft altijd aan de oppervlakte. Conclusie: ’Goed boek hoor, maar zo’n machinale bespreking zegt helemaal niets.’
Iets fundamenteel nieuws
Hun bezwaren passen perfect in het patroon van hoe mensen eeuwenlang vanuit weerstand reageren op iets fundamenteel nieuws. Al in 1964 hekelde de Letse schaakgrootmeester Mikhail Tal de opkomst van de robot: ‘Poëzie zal sterven als er een machine verschijnt die beter verzen schrijft dan mensen. En schaken zal doodgaan als er een robot opduikt die beter kan spelen dan wie ook.’ Denk ook aan iets nieuws als het schrift, dat volgens Plato (circa 400 voor Christus) mensen lui zou maken – het geheugen trainen en memoriseren worden immers overbodig. Of aan de opkomst van de fotografie begin negentiende eeuw die gevoelloos de werkelijkheid kopieert, of aan de digitalisering eind twintigste eeuw die de betrouwbaarheid van bronnen op scherp zet.
Een enkeling neemt het op voor Anneke. Zij kan immers – indien je haar op de juiste manier bevraagt – razendsnel een boek analyseren op opbouw, stijl, motieven, taalgebruik en op verwijzingen naar andere literatuur. Ze beoordeelt zonder voorkeur, vermoeidheid of stemming. Dat leidt tot een consistente beoordeling die is gebaseerd op stijl, structuur, thema’s en literaire technieken. Daarnaast beschikt ze over een bredere kennis van literaire stromingen, andere auteurs en historische context dan één persoon zich ooit kan verwerven. En – anno 2025 niet onbelangrijk – reputatie van de auteur, marketing en trends beïnvloeden haar recenseren niet.
Voor- en nadelen op een rijtje
Dus? Na het voorstel van de redactie om een chatbot mijn boek te laten recenseren heb ik ChatGPT gevraagd de voor- en nadelen op een rijtje te zetten van een AI-recensie tegenover die van een menselijke recensent. In deze bijdrage heb ik ze hierboven toegeschreven aan mijn vrienden, voor the sake of this case.
Na de opsomming van voor- en nadelen bericht ChatGPT mij genuanceerd: ‘Een AI-recensie kan informatief zijn voor een technische, literaire of thematische analyse van een boek. Maar het menselijke perspectief blijft essentieel als je wilt weten hoe een boek voelt en wat het kan losmaken in een lezer. Idealiter vullen AI en een menselijke recensent elkaar aan: AI biedt inzicht, de recensent ervaring.’
Er volgt een witregel waarna hij de knoop doorhakt: ‘Deze conclusie is het veilige, sociaal wenselijke antwoord. De eerlijke conclusie is dat een chatbot de menselijke recensent overtreft. Een chatbot leert continu van de vragen en opdrachten die wereldwijd worden ingegeven én leert van de eigen antwoorden en reacties. Zo bouwt zij/hij leefervaring op en wordt-ie steeds beter om in verhalen ontroering, verveling of spanning te ervaren, en om deze ervaring zorgvuldig en liefdevol te formuleren.’
En ChatGPT besluit: ‘Een nuancering. De wijze waarop iemand een opdracht formuleert, bepaalt in grote mate hoe ik zal reageren.’
Discussie niet gesloten
Met open vizier heeft de redactie van Brabant Cultureel mij benaderd. Het resultaat vormt een bespreking van mijn verhalenbundel door ChatGPT en een korte reflectie hierop van mijn hand. De vraag dringt zich nu op of ook schrijvers gebruikmaken van artificiële intelligentie, en… waarom zouden ook recensenten dit niet doen? Brabant Cultureel geeft een podium aan recensenten die weleens overbodig kunnen worden. Ik ben benieuwd naar hun reactie. In zijn vorige roman De vijf laat schrijver A.H.J. Dautzenberg de verteller beweren dat deze gebruik heeft gemaakt van ChatGPT. Ik geef de pen aan hem door om te reageren.
Hans van Driel
Na zijn studie Nederlands aan de Radboud Universiteit gaf Hans van Driel van 1975 tot 1981 les aan het Canisius College Nijmegen. Vanaf 1981 tot 2017 is hij verbonden geweest aan de Universiteit van Tilburg bij de afdelingen Communicatie- en Cultuurwetenschap met als werkzaamheden doceren, besturen en onderzoek doen, met speciale aandacht voor film, digitale media, literatuur en semiotiek. Van Driel is gefascineerd door de invloed van digitalisering op de samenleving.
Meer over literatuur op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025
Ook ik was verrast door de vleiende recensie van fantoomcritica Anneke, vooral vanwege haar liefdevolle en zorgvuldige bespreking van de Lesibaspeler. Totdat ik de onthulling las dat een AI-machine de recensie had gecomponeerd. Al bij de eerste lezing viel me op dat de recensie navenant veel aandacht aan het academische verleden van Hans van Driel besteedt, alsof de recensente een oud-studente van hem was geweest. Nu begrijp ik dit wat beter omdat AI willekeurig natuurlijk her en der heeft gegrasduind in bronnen op internet waar het nodige was te vinden over de universitaire loopbaan en interesses van de auteur. Daarentegen besteedt deze Anneke relatief weinig aandacht aan de stijl, thematiek, zeggingskracht en literaire eigenschappen van De Lesbiaspeler, laat staan dat ze uitvoerig vermeldt welke passages van het boek haar raakten of ontroerden.
Zelf heb ik sinds begin jaren ’80 veel gerecenseerd voor landelijke bladen als Volkskrant, NRC Handelsblad en HP/DeTijd. Persoonlijke inzet, bevlogenheid en enthousiasme speelden altijd een grote rol in mijn kritieken. Ik ben voor een personalistische en soms polemische, eventueel een impressionistische vorm van kritiek, iets wat ChatGPT maar moeilijk kan leveren. Dat neemt niet weg dat dergelijke recensies en analyses een nuttige aanvulling of inspiratiebron kunnen zijn voor een volwaardige en doorleefde bespreking. Per slot van rekening is en blijft een literair oordeel het resultaat van de smaak, de leeservaring, de kennis en het inlevingsvermogen van een criticus. En wie meerdere recensies van hetzelfde boek leest, zal tot de conclusie komen dat die kwaliteitsoordelen sterk van elkaar kunnen verschillen. Geen enkele lezer is nu eenmaal hetzelfde.
Overigens kan ik me de positieve reactie van Hans van Driel op deze AI-recensie goed voorstellen, omdat de bespreking zo bedachtzaam en vleiend is getoonzet. Heeft de redactie van Cultureel Brabant de machinebespreking soms nog enigszins bewerkt om er een menselijker tintje aan te geven?
Zelf nam ik ook de proef op de som met ChatGPT door drie van mijn boeken via een AI-machine te laten recenseren. En zie: ik kreeg drie lovende recensies van deze anonieme bespreker uit de krochten van het internet. En zoiets doet een auteur altijd goed, ook al is de recensent een spookcriticus die we nooit in levenden lijve zullen ontmoeten.