Beeldend kunstenaar Ellen Rijk liet zich inspireren door de Eerste Wereldoorlog om documentaire kunst te maken onder de titel ‘[Wiens oorlog]’. Een boek met dezelfde titel, geschreven door theaterman Pietjan Dusee, plaatst het project in een context. Nu is er een bescheiden expositie in Galerie Drift in Breda en vanaf juli in Alarm in Beugen.
door Emmanuel Naaijkens
De Eerste Wereldoorlog is een tragedie die ook in Nederland vandaag de dag nog sommige mensen fascineert. Het was in deze oorlog voor het eerst dat legers aan beide zijden, als waren het anonieme machines, elkaar probeerden te vernietigen. Op de slagvelden in Vlaanderen en Frankrijk werd voor het eerst zichtbaar dat miljoenen soldaten een zinloze dood stierven, voor… ja, voor wat?
De Tilburgse kunstenaar Geert Koevoets is een van die mensen die diep is geraakt door de onvoorstelbare gebeurtenissen in de Grote Oorlog, zoals ze die bij onze zuiderburen noemen. In veel van zijn werk is dat terug te vinden, begin dit jaar overzichtelijk bijeengebracht in het boek Zwijnesteerten van Ieper. Jace van de Ven wijdde een van zijn columns aan de verschijning van dat boek.
Ongelopen briefkaarten
Recent zag een ander kunstboek het licht dat eveneens is geïnspireerd op het niet te bevatten geweld in Wereldoorlog I. [Wiens oorlog] is de titel van deze publicatie die de documentaire kunst van beeldend kunstenaar Ellen Rijk (Ossendrecht 1955) in een context plaatst. Het werk is deze maand te zien in galerie Drift in Breda, en vanaf juli in Alarm in Beugen in het Land van Cuijk.
Een jaar of tien geleden kreeg Rijk de uitnodiging van de Tilburgse ‘kunstjunk’ Piet van de Ven om samen met een aantal andere kunstenaars mee te doen aan een kunstproject. Met als uitdaging om met een ongelopen briefkaart van Fort de Vaux nabij Verdun als uitgangspunt creatief aan de slag te gaan. Een briefkaart is ‘ongelopen’ wanneer die niet is beschreven en nooit verzonden.
Maar voor Rijk bleef het niet bij die ene kaart. Zij had ergens nog een doos met meer dan duizend gelopen (dus beschreven) toeristische ansichtkaarten staan. Met daarop vrolijke berichten van vakantievierders aan het thuisfront, terwijl op de voorkant een foto staat die iets met oorlog heeft te maken. Zoals ‘Groeten uit Arromanches-les-Bains’, een Frans kustdorp dat tijdens de invasie op D-Day in de frontlinie kwam te liggen. ‘Het is hier mooi en het weer is fijn, zonnig vooral, we stellen het prima, prima camping ook’, schreven de toeristen.
De verwoeste stad
Zo is er ook een ansichtkaart met aan de voorkant het beroemde beeld van Ossip Zadkine ‘De verwoeste stad’. Aan de andere kant schrijft een echtpaar: ‘Beste Joke en Kees. Hier een groet uit Rotterdam. Joke zoals beloofd, hoe gaat het jullie beide. al wat uitgerust. ik wel hoor. Ondanks het slechte eten […]’ Alledaagse belevenissen die zo contrasteren met de herinnering aan het alles verzengende bombardement op Rotterdam.
Briefkaarten en hun boodschappen verwerkte Ellen Rijk in mixed media kunstwerken, sober van karakter met soms niet meer dan gekraste potloodstrepen. Een serie die ze Fort Europa doopte. In sommige van haar producties zijn de ansichtkaarten half verbrand, want ‘oorlog en vuur zijn broer en zus’. Van ansichtkaarten bouwde zij ook een papieren fortificatie waar even later de fik in ging. Vastgelegd in een serie foto’s door fotograaf Ernest Potters (1953-2022). De resten van het verbrande bouwsel, begeleid door de foto’s, zijn eveneens te zien in galerie Drift in Breda.
Ellen Rijk maakt de oorlog ook persoonlijk aan de hand van de wederwaardigheden van haar vader. Toen de Duitsers ons land binnenvielen vluchtte hij met een aantal generatiegenoten halsoverkop van zijn woonplaats Ossendrecht naar Frankrijk. Want het gerucht ging rond dat de Duitse soldaten jonge mannen als schild zouden gebruiken tegen de vijand. Dat was in de Eerste Wereldoorlog ook daadwerkelijk gebeurd. Aan de hand van brievenpost via het Rode Kruis en familiefoto’s maakte zij hier met mixed media kunst van met portretten van kinderen uit de eerste helft van de vorige eeuw. Samengebald in een meterslang kunstwerk dat mij als bezoeker een onheilspellend gevoel gaf.
Kinderen in het AZC
En dan zijn er nog haar ervaringen in de ongeveer tien jaar dat zij als beeldend kunstenaar werkte met kinderen in het AZC Oisterwijk. Kinderen die allemaal een hartverscheurend verhaal hebben, maar die desondanks hun dromen hebben op een betere toekomst. Portretjes van kinderen, waarvan ze de ogen heeft weggevaagd, heeft ze onder de titel ‘Onnozele kinderen’ verwerkt in een installatie. Een mobile van beeld, ijzerdraad en verlichting.
‘[Wiens oorlog]’ is een kleine expositie in Breda in een desolate ruimte – een voormalige moskee die op de nominatie voor sloop staat. Die sfeer geeft de kunstwerken een extra beklemmend gevoel. Maar om de betekenis echt tot je te laten doordringen is het boekwerk eigenlijk onmisbaar. Dat is te koop, maar ligt tijdens de expositie ook ter inzage.
Min of meer in telegramstijl vertelt Ellen Rijk in het boek hoe ‘oorlog’ sinds de aanvang van het project steeds dieper onder haar huid is gaan zitten. Als wij in Nederland zeggen ‘ik ben van na de oorlog’ weet iedereen dat het gaat over de Tweede Wereldoorlog. Hopelijk blijft dat zo. Maar iedereen heeft gezien afkomst, herkomst en geschiedenis zijn eigen oorlog. Zoals Ellen Rijk het formuleert: ‘We zijn in Srebrenica bij de zoveelste herdenking van de gruwelijke genocide […]. Je zou willen deelnemen, maar je blijft toeschouwer. Het eindeloze verdriet snijdt wel dwars door de ziel.’ Die pijn heeft ze een plek gegeven in haar kunst, zonder een hoopvolle boodschap.
‘[Wiens oorlog]’, expositie van Ellen Rijk en een gelijknamig boek waarvoor Pietjan Dusee de tekst schreef. Tot en met 28 juni 2025 in Galerie Drift in Breda, daarna vanaf begin juli tot en met 14 september 2025 in kunstruimte Alarm in Beugen. Uitgave boek in eigen beheer. ISBN 978-90-9039745-0, pb., € 18,00.
Lees ook de column ‘Zwijnesteerten in Ieper’ van Jace van de Ven op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025
Reacties (1)