In ‘Waar gaat het heen en wat kan ik doen’ beschrijft de Vlaamse regisseur, tv-presentator en theatermaker Lucas De Man een aantal complexe problemen van deze tijd. Hij sprak met veertig experts, ‘denkers en doener’, over belangrijke thema’s en geeft handvatten die tot verandering kunnen leiden. Hij is van mening dat het wereldbeeld dat we hebben zijn einde nadert en dat we toe zijn aan verandering. Het boek is een persoonlijk en kwetsbaar verslag dat aanzet tot zoeken.
door Henk Naaijkens •
illustraties > selectie hoofdstukopeningen van Waar gaat het heen? En wat kan ik doen?
“We leven in complexe tijden en we vragen ons af waar het heen moet”, zegt Lucas De Man. Daarom begint hij zijn lezingen en speeches vaak met de openingszin: ‘Ik ben Lucas en ik weet het niet.’ Hij is hard op zoek naar nieuwe inhouden en vormen en wil die zoektocht graag delen met zijn publiek. Dat is de reden dat hij met veertig experts sprak over een aantal thema’s en deze kennis combineerde met zijn eigen ervaringen. De Man pretendeert niet dat hij antwoorden op alle vragen heeft, maar hij is geen cynicus en ziet “veel licht door de donkere wolken schijnen”. Die wolken zelf beschrijft hij ook, in alle mogelijke kleuren en variaties. “Er is niet één waarheid, er is enkel zoeken. Gelukkig maar.”
Eenzaamheid is eigenlijk een vorm van falen
Het resultaat is een lijvig boek waarin hij bespreekt wat er speelt in vier harde thema’s – bouw, landbouw, economie en werk – en daarnaast vijf zachte thema’s: de dood, democratie, mentaal welzijn, erotiek en eenzaamheid.
Over dat laatste zeg De Man: “Eenzaamheid is een van de grootste taboes die we hebben, want eigenlijk is het een vorm van falen. Maar eigenlijk is het een falen van een groter systeem, dat wordt nog altijd niet gezien. Er is een substantieel percentage eenzaamheid bij jongeren. Het gevoel dat je er niet toe doet, dat je een loser bent, dat je niet gezien wordt is problematisch. Als je dat niet aanpakt als samenleving dan wil dat zeggen dat die jongeren later niet goed gaan functioneren. We worden nog steeds opgevoed met: hard werken, veel verdienen met als droom: je eigen huis met een zwembad en een groot hek er omheen. Eenzaam is onderdeel van een succesvol leven, dat is eigenlijk heel raar. Want niemand wil eenzaam zijn.”
‘Als je het in het in harde cijfers wilt uitdrukken dan zijn de kosten van eenzaamheid enorm.’
In zijn boek zijn ‘communicatie ‘en ‘verbinding’ de steeds terugkerende begrippen. “Maar eigenlijk”, zegt De Man, “is het grote thema: wat is mens zijn. Het hoofdthema is dat je als mens altijd zoekt in je woorden, je daden en in je doen en laten. Waarom zijn we hier en wat doen we hier, dat is de essentie van alles. De grap is eigenlijk dat we af en toe een verhaal verzinnen waar we met z’n allen in geloven.”
“Ik geef in mijn boek aan dat het verhaal dat we de afgelopen honderd jaar gevolgd hebben klaar is en dat maakt de mens onzeker. Want dat verhaal is gebaseerd op dat alles groter en fantastischer wordt. Maar dat is niet meer zo, dus dat verhaal klopt niet meer. Veel jongeren hebben nog steeds het idee: ik moet hard werken en veel geld verdienen en dan ben ik iemand. De huidige jongeren zijn de eerste generatie die minder rijk zijn dan hun ouders. We zijn doorgeslagen en dat betekent dat je verhaal afbrokkelt. Dat proces kan nog enige tijd duren.”
‘We kijken vaak naar de ander om onszelf minder te voelen.’
Ruimte voor andere verhalen
Maar ondertussen – en dat is het goede nieuws – is er ruimte voor andere verhalen. “Mijn uitgever zei: je legt de vinger op de zere plek, je durft te benoemen wat niet goed gaat, maar je benoemt ook de alternatieven.”
“De reden dat ik dit boek geschreven heb is dat voor mij steeds meer dingen samenvallen. Toen ik vijftien jaar geleden studeerde, was de huidige crisis nog niet zo groot omdat het toen nog best wel goed ging. Nu zie je dat de huizenprijzen voor jonge mensen niet meer te betalen zijn, dat de natuur definitief kapot lijkt te gaan, de landbouw die anders moet. Het goede daarvan is, dat iedereen nu ziet dat het niet meer houdbaar is. We kunnen niet blijven zeggen: we gaan altijd beter en rijker worden, want dat is helemaal niet waar.”
“De zelfmoordcijfers onder jongeren zijn nog nooit zo hoog geweest. Hoe komt dat? Blijkbaar is er niet meer voor iedereen een plek in deze samenleving. Ik geloof niet dat iets goed of fout is, ik ben geen Rutger Bregman, geen Linnaeus van deze tijd. Ik vind dat we de mensen moeten helpen zoeken, maar dat zijn vaardigheden die we niet geleerd hebben. Wat de waarheid is weet ik niet, maar ik weet dat we moeten zoeken en in mijn boek geef ik daar voorbeelden van.”
Alles is gericht op succes
“Bij overheden, in bedrijven en op scholen krijg je trainingen hoe je succesvol moet worden, maar geen training hoe je moet communiceren over wat je niet weet en hoe je dat samen kunt ontdekken. Je kunt mensen leren omgaan met onzekerheid. Maar we doen dat zó hard niét, dat we hele generaties kinderen voorbereiden op burn-outs, stress en angst. Als het je verhaal is om veel geld te verdienen en succesvol te zijn, wat leren die kinderen dan? Totaal verkeerde dingen. Je bent vijfentwintig en nog geen miljonair, een loser toch?”
‘Mensen vinden het moeilijk om te delen hoe het écht met hen gaat, want dat hebben ze nooit geleerd.’
“Het lijkt soms dat we of complottheorieën volgen en gaan naar de kloten, of vasthouden aan: waar doet iedereen moeilijk over, het gaat toch goed! En het is allebei waar en niet waar. Ik probeer op te schrijven hoe je omgaat met niet-weten, met onzekerheid. Daar heb je vaardigheden voor nodig en mijn pleidooi is: er wordt op geen enkele manier aandacht besteed aan hoe die vaardigheden aangeleerd kunnen worden. Niet op scholen, niet op bedrijven, nergens! “
“We zorgen dat mensen zo goed mogelijk blijven passen in het oude systeem. Er moeten veel meer workshops worden aangeboden over hoe je omgaat met elkaar, hoe je met elkaar praat, hoe je durft op te komen voor je rechten, waar je eigenlijk voor staat, hoe je sociale vaardigheden ontwikkelt. Daar ga je studenten en medewerkers van bedrijven en instellingen enorm mee helpen. Maar leidinggevenden zijn daar bang voor, ze willen doorgaan met wat ze gewend zijn: winstmaximalisatie. De tools om zelf te kunnen nadenken en daarnaar te handelen, die krijg je niet. En toch gaan we ervan uit dat iedereen dat kan.”
Het systeem is kapot
Populisme is daar een logisch uitvloeisel van, volgens Lucas De Man. “Het systeem is kapot en de eerste reactie die wint, luidt: vroeger was het beter! Dat is gemakkelijker dan: we moeten iets nieuws zoeken, maar we weten nog niet wat dat is. Want dat is een moeilijk verhaal. Het is gemakkelijk om iemand de schuld te geven, bijvoorbeeld de buitenlanders. Angst is altijd een logisch gevolg van onzekerheid. Als je geen sociaal weefsel hebt waarin mensen goed met elkaar omgaan dan gaat de angst regeren en krijg je populisme.”
‘Hoe meer het Grote Verhaal van het Ego afbrokkelt, hoe extremer en harder het wordt in zijn uitingen, hoe minder mensen echt deel kunnen nemen, hoe minder mensen zich gehoord en gezien gaan voelen en hoe meer ze bereid zullen zijn tot protest. Dit is een vicieuze cirkel die heel gevaarlijk is. De enige manier om dit te doorbreken is hard werken aan betere manieren om met elkaar te spreken, naar elkaar te luisteren en samen te hertekenen hoe we macht, land en mogelijkheden zó kunnen inrichten dat meer mensen zich gehoord en gezien voelen en deel kunnen nemen. Doen we dat niet, dan gaat er veel meer gebeuren dan een paar snelwegen blokkeren.’
Waar gaat het heen? En wat kan ik doen? – Hoofdstuk 1 > Waar gaat het heen?
“In mijn boek schrijf ik in het hoofdstuk ‘Mentale Gezondheid’ over maatschappelijke psychoses. Die kunnen ontstaan als reactie op angst en chaos. En dan geloven we liever een verhaal over pedofielennetwerken van aliens dan dat we het misschien niet goed hebben gedaan. Waarom vallen mensen daarvoor? Het is compacter en begrijpelijker dan de onzekerheid wat ons te wachten staat, een behoefte aan houvast. We zetten te veel mensen weg als dom, terwijl ze eigenlijk bang zijn.”
‘Populisme is sprookjesvorming.
Maar liever een sprookje dan niets.
Ze zijn gemakkelijker dan een echt verhaal.’
“Ik ben zelf ook anders tegen dingen aan gaan kijken”, zegt Lucas De Man. “Bijvoorbeeld tijdens trainingen bij de Rabobank. Het idee dat je daar alleen maar zakkenvullers hebt, is maar gedeeltelijk waar. Want ze zijn ook onderdeel van een systeem. In de professionele wereld word je pas gezien als je succes hebt. Privé is dat vaak anders. Op het werk zijn we bezig met cijfers, thuis doen we vrijwilligerswerk. Eigenlijk is dat pijnlijk, omdat we het sociale losgekoppeld hebben. In het bankwezen gaat de komende jaren veel veranderen, ook vanwege Artificial Intelligence. Een bank wordt in de toekomst veel meer een bemiddelaar. Het éénderde aan personeelsbestand dat overblijft, dat worden heel andere types dan nu. Om de toekomst op een andere manier vorm te gaan geven, dat ben ik nu aan het bespreken met de CEO.”
Naar een andere tijd
Je moet over andere kwaliteiten beschikken, want volgens De Man gaan we een andere tijd tegemoet. “Het oude type machthebbers is in deze tijd niet meer zo effectief. Je moet over andere kwaliteiten beschikken. In harde werelden als de bouw, de bankwereld, de belastingdienst, de ‘blauwe werelden’ was het tien jaar geleden ondenkbaar dat je daar heel andere dingen kon gaan doen dan voorheen en daarmee toch veel invloed uitoefenen. Als je ziet welke sprekers er in de huidige circuits gevraagd worden, dat zijn totaal andere mensen dan vroeger. Het gaat veel meer over twijfel, onzekerheid, over zoeken. Maar er is niet één iemand die alles kan veranderen en er bestaat niet één type vorm. Want we merken dat de nood van mensen om te mogen twijfelen, mogen zoeken, gezien willen worden, voelen dat het ook anders kan, heel erg groot is.”
‘De oplossing zit niet in de technologie maar in de mens.’
“De komende twintig, dertig jaar worden geen gemakkelijke tijd. Maar tegelijkertijd is er veel dat aan het opbloeien is”, is de overtuiging van Lucas De Man. “En dat is natuurlijk fantastisch. Andere vormen van bouwen, de relatie natuur-mens, meer voor elkaar zorgen, veel particuliere initiatieven, met het gevaar dat veel mensen buiten de boot vallen. Mijn pleidooi is dat niet het individu de vernieuwing moet brengen, maar zowel het individu als de overheid als de instituten, als de middenklasse. Zij moeten allemaal hun verantwoordelijkheid nemen en zeggen: waar staan we eigenlijk voor en handel ernaar. We zullen voor elkaar moeten zorgen en dat wordt de komende jaren heel interessant. Er gaan nieuwe generaties komen die niet meer geloven in het verhaal dat alleen maar meer geld verdienen gelukkig maakt. Ze zullen moeten zoeken naar andere waarden. Dat is het positieve nieuws.”
Crisis zal eerst verergeren
“Maar deze crisis zal eerst nog erger worden dan hij nu is”, voorspelt De Man. “We zitten midden in een transitie, iedere teloorgang heeft een opkomst. Een overgang wordt altijd gewelddadig, problematisch en intens. Er gaan dingen vallen en opkomen en het zal niet gemakkelijk worden. We zijn nog niet aan het einde, het wordt nog erger, gewelddadiger, ontmoedigender, oneerlijker. Al deze dingen zullen tegelijkertijd gebeuren. Het zal ingewikkelder worden. Het goede nieuws is dat er ook een tegenbeweging zal komen: er zullen meer buurtinitiatieven komen, mensen zullen elkaar meer gaan helpen, dat is de manier om eruit te komen.”
Dat we leven in een periode van overgang is nu duidelijk. Dat we niet precies weten waar we heen gaan en hoe die periode eruit zal zien is helder. Dat het afbrokkelen van het oude verhaal gepaard gaat met eerst nog een versteviging en extremer worden van zijn uitingen is jammer, maar waar. Dat er door dat afbrokkelen ook meer ruimte ontstaat voor nieuwe verhalen en waarden is ook benoemd. De vraag die overblijft is: wat doe ik? Hoe ga ik als mens, met al mijn talenten en tekortkomingen, om met al deze onzekerheid en chaos? Wat kan ik bijdragen, betekenen, doen?
Waar gaat het heen? En wat kan ik doen? – Hoofdstuk 2 > Wat kan ik doen?
Lucas De Man is een Vlaamse cultuurmaker, tv-presentator en directeur van Stichting Nieuwe Helden en Studio Biobased Creations. Hij won met zijn team internationale prijzen voor theater, documentaire, architectuur, design, animatie en duurzaamheid. Ook was hij stadskunstenaar van ’s-Hertogenbosch, werkte voor Het Noordbrabants Museum, was curator van Theater aan Zee in Oostende, artist-in-residence van de Rabobank en creative director van de Belastingdienst Nederland.
Lucas De Man, Waar gaat het heen en wat kan ik doen? Kalmthout: Pelckmans Uitgevers, 2025, 430 pp., ISBN 978-94-6383-829-0, pb., € 27,00. Ook verkrijgbaar als E-book: ISBN 978-94-6383-919-8.
Op zondag 18 mei 2025 om 16.00 uur presenteert Lucas De Man in De Verkadefabriek in ‘s-Hertogenbosch zijn boek Waar gaat het heen en wat kan ik doen? Hij vertelt wat wij kunnen doen om de toekomst aan te kunnen en hij duikt met gasten de diepte in. Meer info en tickets.
Videotour door Het Noordbrabants Museum met Lucas De Man
Lees meer over kunst en cultuur op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025