Op 7 mei 2025 overleed Rob Vermeulen. Als schrijver kreeg hij bekendheid onder het pseudoniem Robert Vacher. Jasper Mikkers was ruim vijftig jaar met hem bevriend en schreef als afscheid een literair portret.
door Jasper Mikkers
Rob Vacher, pseudoniem van Rob Vermeulen, werd geboren op 25 januari 1940. Hij doorliep de pedagogische academie en was al op jonge leeftijd, begin twintig, hoofd van een lagere school. Maar hij wilde meer en begon een studie Nederlands en Engels en werd leraar Nederlands aan het Markenhage College in Breda. In 1974 nam hij afscheid van het lerarenbestaan, vierendertig jaar oud. Hij wilde breken met het leven dat hij tot dan toe leidde, wilde vrij zijn. Vrij om te kunnen doen wat hij werkelijk wilde: reizen, lezen, schrijven, zich in beeldende kunst, theater en literatuur verdiepen. Mensen ontmoeten die hem intrigeerden, die kozen voor een volstrekt eigenzinnige manier van leven, bijzondere gaven bezaten, rondscharrelden aan de rand van de samenleving.
In het licht van het dakraam
De vader van Vacher werkte bij de politie. Was rechercheur. Toen zijn zoon een tiener was, vond hij in kisten op zolder processen-verbaal, opgemaakt door zijn vader. Ze betroffen moord, incest, mishandeling. Hij las die rapporten door, middagen lang, in het licht van het dakraam. Hoewel hij niet alles begreep, werd daar zijn fascinatie geboren voor de schaduwkanten van de samenleving.
Toen in 1988 Vachers eerste boek verscheen, de bildungsroman Grensgebieden, was hij zevenveertig jaar oud. Hij zou een laatbloeier genoemd kunnen worden. Toch was hij al van jongs af aan bezig met schrijven en dat werd naast het reizen na zijn afscheid van het leraarschap een full time job. Hij schreef voor het dagblad De Stem recensies over theater en artikelen over literatuur. Verdiepte zich in het werk van grote toneelschrijvers als Brecht, Beckett, Albee, Pinter en Lorca. Maar omdat hij kritisch van aard was en groot respect had voor het ambacht van schrijver, duurde het lang voordat hij zelf de grote sprong naar de roman maakte.
Ook zag Robert Vacher op tegen het maandenlang vastgenageld zitten aan bureau en typemachine, iets dat onvermijdelijk verbonden was aan het schrijven. Vrijheid. Dat was het centrale begrip waar zijn leven om draaide. Vrij zijn van knellende banden en verplichtingen die het leven tot een tredmolen maken. Hij wilde ver wegblijven van een vreugdeloos, kleurloos bestaan waartoe mensen zichzelf veroordelen uit angst om af te wijken, geïsoleerd te raken, in armoede te vervallen. Dat verlangen naar vrijheid was niet zozeer een keuze als wel een noodzaak. De schrijver in spe was niet in de wieg gelegd voor een leven in dienst van wie of wat dan ook. Na psychiatrisch onderzoek werd hij afgekeurd voor elke vorm van arbeid. Vanaf dat moment ontving hij een uitkering.
Nooit voor lange tijd een woonplaats
Robert Vacher was nieuwsgierig. Hij wilde weten wat er in mensen omging en vooral in mensen die een ongewoon leven leidden. Die gekozen hadden of soms gedwongen waren om andere wegen te gaan. Zo leerde hij een zekere Han kennen, een jongen van Nederlands-Indische afkomst die zijn hele leven over de aardbol zwierf, door Europa, Azië, Afrika, Zuid-Amerika, en nooit voor lange tijd een woonplaats vond. Vacher wilde weten hoe deze Han in staat was een leven te leiden zonder geld en bezittingen. Hij wilde achterhalen wat hem bewoog, letterlijk en figuurlijk, probeerde vanuit Breda zijn omzwervingen te volgen.
Han deed waar Vacher wel van droomde, maar wat hij zelf nooit waarmaakte, niet wilde waarmaken, namelijk alle schepen achter zich verbranden en een leven leiden zonder inkomen en bezittingen, zonder geld. Hij maakte wel lange reizen, vooral door Azië, met een uiterste minimum aan comfort. Maar altijd bleef er die plek waar hij naar terug kon keren en hij genoot een vast inkomen. Bij tijden liet hij zich graag leiden door dromen. Zou als een monnik willen leven, de eenvoud en onbekommerdheid van het leven in een klooster willen ondergaan, de absolute toewijding aan een abstract ideaal. Maar toen hij de kloostersfeer door bezoeken van nabij had meegemaakt, stond de onvrijheid die hij daar ervoer hem ook niet aan.
Vanuit stilistisch oogpunt
Vachers debuut Grensgebieden verscheen in 1988. Zijn tweede boek, Vrije val, werd in 1992 uitgegeven bij Prometheus en bestaat uit zes korte verhalen. In een daarvan raakt de ik-figuur bevriend met een spraakleraar die les geeft in een trappistenklooster en die seksuele relaties aanknoopt met kloosterlingen en vrijzinnige priesters. Het titelverhaal ‘Vrije val’ vormt een hoogtepunt in de Nederlandse literatuur, vooral vanuit stilistisch oogpunt. Robert Vacher was een meesterlijk stilist. Zijn zinnen zijn juweeltjes door de afgewogen zinsbouw, woordkeus en gevoel voor ritme.
Het verhaal ‘Vrije val’ is het portret van een personage dat op een kamer in Antwerpen woont en in zichzelf redenerend en zijn omgeving kritisch waarnemend een eenzaam leven leidt. De schrijver observeert genadeloos zijn doen en laten, maar de weergave van dit eenzame leven is tegelijkertijd warm en empathisch. Alleen wie zich in anderen kan verplaatsen en zichzelf vergeten kan, is in staat een dergelijk portret te maken. Het boek kreeg twee motto’s mee: ‘Je est un autre’, van Rimbaud, en ‘Wir gehen auf die Straße und treffen nur Verstümmelte’ uit Der Untergeher van Thomas Bernhard. Beide boeken kregen een goede pers.
In 2001 kwam Vachers derde boek uit, Kai. Een roman. In dit boek trekt de hoofdpersoon op met de mysterieuze Kai Deville die al vanaf zijn jeugd zonder vaste verblijfplaats over de aardbol zwerft. Hier zien we de mysterieuze Han opduiken. Hij was de grote inspiratiebron bij het schrijven van deze roman en stond model voor Kai. De handeling begint in Porto, Portugal, maar verplaatst zich vandaar naar Azië. De roman blinkt uit door prachtige landschapsbeschrijvingen en rake typeringen van personen die zijn weg kruisen. De zoektocht naar wie Kai eigenlijk is, wordt meer en meer een dwaaltocht door het eigen innerlijk van de ik-figuur.
Zijn vrijheid kwam in het geding
Waarom duurde het negen jaar voordat dit derde boek verscheen? Vacher hield er een hoge standaard op na wat betreft literatuur en met name zijn eigen boeken. Ook of daardoor kon hij zijn teksten moeilijk loslaten en dat heeft hem parten gespeeld. Hij zou een bekende naam in de Nederlandse literatuur zijn geworden als hij makkelijker met zijn werk was omgesprongen. Ik introduceerde hem bij De Bezige Bij die zijn debuut Grensgebieden uitgaf. Dat boek kreeg een goede pers, maar toch boterde het niet tussen hem en redacteur Oscar Timmers. De oorzaak was, voor zover ik kon vaststellen, dat Vacher geen aanwijzingen wilde opvolgen, geen commentaar verdroeg. Zijn vrijheid kwam erdoor in het geding. Niemand mocht zich met zijn leven bemoeien. Ook niet met zijn schrijven. Ook weigerde hij te beloven dat er nieuw werk zou komen. Door verwachtingen te wekken zou zijn vrijheid ingeperkt worden. Oscar Timmers antwoordde, toen ik vroeg waarom er een breuk tussen De Bezige Bij en Rob was ontstaan: ‘Ik kon hem niet peilen. Ik werd bang van hem.’
In 2017 kwam Winterkind uit. Er lagen zestien jaren tussen het verschijnen van deze nieuwe roman en dat van Kai. In deze autobiografische roman probeert de twaalfjarige ik-figuur zijn eigenheid te bewaren in een wereld waar dwang en vernedering aan de orde van de dag zijn. Op het door broeders geleide internaat waar hij terechtkomt, maakt hij zich los van leer en geloof en wendt al zijn vindingrijkheid aan om een kleine mate van vrijheid te verwerven.
In 2018 verscheen Spel van troost, een herdruk van Kai in een grondig herschreven vorm. Het boek kwam uit bij Aldus Boek Compagnie, een kleine uitgever die ook Winterkind had uitgegeven. Het personage Kai kreeg in de herwerkte versie de naam Joey, Joey Deville. De flaptekst vermeldt: ‘De zoektocht naar Joeys wortels ontaardt in een vertelling die kan worden gezien als een Aziatische variant van Kerouacs On the road.’
Adembenemende intensiteit
Oordelen over Vachers werk luidden: ‘een overtuigend en gedreven schrijver’ (Tom van Deel in Trouw); ‘Vacher roept een wereld op die evenzeer verbaast als overtuigt’ (de Volkskrant), ‘een knappe stilist (…) met mooie thema’s (Provinciale Zeeuwse Courant), ‘directe, breekbare stijl (…) in een relaas van een adembenemende intensiteit’ (Het Parool). Vacher vertaalde ook poëzie. Hij was bevriend met de in Breda woonachtige, Ierse dichter Tomás de Faoite en vertaalde twee selecties van diens gedichten van het Engels naar het Nederlands.
Al in 2017 werd de verschijning aangekondigd van een nieuw boek met de titel Mochten alle mensen. Dit zou bestaan uit een verzameling geschreven portretten van bijzondere figuren. Enkele van de verhalen werden eerder gepubliceerd, maar tot dusver is de uitgave nog geen werkelijkheid geworden. Mogelijk verschijnt het boek alsnog komende zomer.
Ik haalde Vacher enkele keren over om teksten naar een literair tijdschrift te sturen, en ook naar Brabant Cultureel. Na enkele inzendingen hield hij daar steeds mee op. Zijn aanlevering van bijdragen begon op een verplichting of gewoonte te lijken. Dat stond hem tegen. Hij hield van richtingloos zwemmen, ook bij het schrijven. Aan de ene tekst werken, dan weer aan een andere, die weer laten liggen, plannen uitwerken voor een volgend verhaal en daaraan beginnen en voordat die af was, ergens anders een tekst die niet af was opdiepen en daaraan verder werken en…
Blokken aaneengesloten tekst
Als romancier had Vacher heel eigen ideeën over de vorm die zijn teksten moesten krijgen. Hij hield van blokken aaneengesloten tekst, zonder alinea-indeling. En liefst ook zonder dialoog. Pure beschrijving leverde voor hem de meest zuivere literatuur op. Jaren geleden alweer ontving ik van hem het manuscript van de roman Winterkind. Die bezat tot mijn vreugde en verwondering de vorm die romans meestal hebben: beschrijving, dialoog, alinea’s, witregels, hoofdstukken. Ik las het manuscript door, bracht correcties aan en leverde het weer bij hem af. ‘Als je de correcties hebt ingevoegd is het boek klaar. Kan meteen naar de uitgever. Niks meer aan doen.’ Ook zei ik: ‘Die alinea’s aanhouden. Zorgen dat de lezer af en toe kan ademen en uitrusten.’ Drie jaar later kwam de roman uit. Hij had het boek helemaal herschreven en omgezet in aaneengesloten tekstblokken.
Vachers voorliefde voor aaneengesloten tekstblokken ontstond waarschijnlijk bij de lezing van bepaalde twintigste-eeuwse auteurs zoals Kerouac en Faulkner en, dichter bij huis, Jef Geeraerts en Ivo Michiels. Hij bewonderde de stijl en vorm van Geeraerts boeken Gangreen 1, Black venus, en Gangreen 2, De goede moordenaar. Vacher heeft veel meer geschreven dan de hier genoemde werken. De kans is groot dat er vele juweeltjes tevoorschijn komen wanneer zijn nagelaten werk wordt doorgenomen. Tijdens mijn voorlaatste telefoongesprek met hem sprak hij onder andere over een serie van achttien miniaturen. Maar er zijn veel meer onuitgegeven, voltooide teksten. Het zou mij niet verwonderen als die meerdere boekdelen kunnen vullen. Zelf hoop ik dat dit over enige tijd werkelijkheid wordt.
Vacher sprak al langere tijd zijn zorgen uit over zijn gezondheid. Hij wist dat hij op een vulkaan danste. Twee broers stierven aan prostaatkanker. Eén keer zou de ziekte ook bij hem toeslaan. Dat gebeurde enkele maanden geleden. Op 7 mei overleed hij.
Met dank aan Marie-Antoinette Willemsen voor het aanleveren van beeldmateriaal.
Teksten van Robert Vacher op de website van de Digitale Bibliotheek van de Nederlandse Letteren
Lees meer over Robert Vacher op Brabant Cultureel
© Brabant Cultureel 2025