Het Laatste Avondmaal verrast in vele gedaanten

Wat is Pasen zonder de Matthäus Passion van Bach? Museum Krona zal gedacht hebben: en wat is de Paasweek zonder het Laatste Avondmaal? In een mooie, kleine tentoonstelling laat het Udense museum veel verschillende gezichten zien van deze beroemde voorstelling. Ook door de schilder Constant van wie Krona onbekend religieus geïnspireerd werk toont.

door Arnold Verplancke • Beeld > Museum Krona, tenzij anders vermeld

‘Mensen raken soms echt ontroerd als ze naar dit werk kijken’, vertelt conservator Wouter Prins. Hij vertelt over het grote vijfluik van de Russische cineast en fotograaf Raoef Mamedov die in 1998 mensen met een downsyndroom heeft laten poseren als Jezus en zijn apostelen. Mamedov modelleert hen zo goed mogelijk naar het beroemdste Laatste Avondmaal uit de kunstgeschiedenis, dat van Leonardo da Vinci uit 1498. Met behulp van computertechniek groepeert hij ze ook achter een heel brede tafel.

Het vijfluik The Last Supper van Raoef Mamedov, recent aangekocht door Museum Krona in Uden.

Opvallend: Jezus zit helemaal alleen op het middelste doek nadat hij heeft gezegd dat een van de twaalf hem zal verraden, nog eenzamer dan vijfhonderd jaar geleden bij Da Vinci. Consternatie aan tafel. Judas heeft nog net zichtbaar de geldbuidel in zijn hand. Een wijnglas stoot hij om. Petrus grijpt al een mes en zegt iets tegen Johannes, bekend als de geliefde leerling van de meester. Voor die rol laat Mamedov een jonge vrouw poseren. Wie goed kijkt, ziet dat dezelfde ‘acteur’ Jezus en Judas speelt. Moderne techniek biedt wonderlijke mogelijkheden.

Detail van het ‘Laatste Avondmaal’ volgens een in 1520 reeds geschilderde kopie van het werk van Da Vinci, nu in bezit van de Abdij van Tongerlo.

Kwetsbaar

Waarom emotioneert dit fotoproject mensen? Vanwege de ogenschijnlijke kwetsbaarheid van acteurs met een downsyndroom? Omdat ze zich zo in hun rol lijken in te leven? Wellicht omdat de zo overbekende afbeelding opnieuw gaat leven en we zien hoe naïef deze discipelen nog aan tafel zitten, niets vermoedend van het onheil dat zich een dag later zal voltrekken.

In Rusland werd de maker aanvankelijk van blasfemie beschuldigd en moest hij onderduiken. Later groeide de waardering wel. Hij zou begin maart zelf aanwezig zijn geweest bij de opening van de tentoonstelling in Uden, maar hij zat vast: gearresteerd omdat hij tegen de oorlog in Oekraïne demonstreerde. Daarna ging bovendien het luchtruim dicht. Hij wacht nu op zijn veroordeling.

Voorstudie voor Judas, met rechts Raoef Mamedov.
(Mamedov method of working, 1998)

Dat iedereen bij het laatste avondmaal denkt aan een heel brede tafel, ongemakkelijk met dertien personen aan één kant, komt door het overbekende werk van Leonardo da Vinci. Het originele fresco is te zien in Milaan. Een beroemde kopie nog uit de tijd van Da Vinci zelf en op doek geschilderd, is in het bezit van de norbertijnenabdij van Tongerlo (België). Een grote print van dat werk siert in Uden de Refter, het museumcafé.

Gezamenlijk

In de abdijvleugel van Krona kunnen bezoekers zien dat er wel degelijk kunstwerken bestaan die Jezus en zijn twaalf volgelingen groeperen gezamenlijk rond een tafel en niet er achter. Bijvoorbeeld een eikenhouten beeld uit 1520, maar ook recenter door de Bredase kunstenaar Frans Verhaak in een gipsen reliëf uit 1960.

Opvallend is ook het werk dat Marc Mulders in 1989 maakte, tevens een van de eerste aankopen van moderne kunst door Krona. Het heet Crack L.A. nr II. Het toont weer een brede tafel die doet denken aan Da Vinci, maar zonder mensen, brood of wijn. Daarboven hangt een grote vleeswand, wellicht als een vingerwijzing naar de mysteries die zich afspelen. Niet alleen het woord is vlees geworden, maar bij het breken van het brood zijn ook de woorden uitgesproken ‘Dit is mijn lichaam’.

Crack L.A. nr II’ van Marc Mulders uit 1989.

Niet ver daarvandaan hangt een klein schilderij van Reinoud van Vught uit Goirle. Uit de witte verfhuid dringt een bloedrood kruis heen.

Reinoud van Vught ‘Zonder titel’ uit 2007. (foto > Arnold Verplancke)

Constant

Enkele zalen in de abdijvleugel zijn ingericht met werken van Constant Nieuwenhuys (1920-2005). Een naam die je niet snel verwacht in een museum voor religieuze kunst, zoals Krona vroeger heette. Constant is immers vooral bekend als een van de grondleggers van de experimentele Cobra beweging en van zijn architectonische project New Babylon. Dat de aanvankelijk katholiek opgevoede Constant in zijn jonge jaren inspiratie vond in het geloof, weten maar weinigen. Zelfs na de communistische naoorlogse jaren van politiek engagement en verzet blijkt hij in zijn latere leven weer terug te grijpen op Bijbelse thema’s.

Sommige van de hier getoonde werken van Constant zijn nooit eerder te zien geweest, zoals het schilderij van de Emmaüsgangers en de intieme Piëta (krijt op papier) die hij op zestienjarige leeftijd maakte. In het eerstgenoemde werk heeft Jezus het brood in de hand en staat een glas wijn op tafel. De ene reisgenoot zit tegenover hem en kijkt hem met verbijstering aan als Jezus zich bekend maakt. De andere houdt zijn vlakke hand omhoog als een teken van eerbied. Een opmerkelijk sterke compositie.

Constant (1920-2005). De Emmaüsgangers, ca. 1936. Collection Victor Nieuwenhuijs. Foto Tom Haartsen, © Constant / Fondation Constant c/o Pictoright Amsterdam, 2022

In de Hongerwinter van 1944, toen alles schaars was en het doek dus ook, schilderde Constant het Interieur van de Willibrorduskerk in Amsterdam. De zwart geklede kerkgangers staan in een onmetelijk hoge, sombere ruimte. Alsof het mysterie dat zich voltrekt de menselijke maat te boven gaat. Helemaal vooraan en opzettelijk minder goed zichtbaar voltrekt de priester het eeuwige ritueel, geschilderd in opvallend roze-oranje tinten die in later werk van Constant vaker zullen opduiken.

Interieur Willibrorduskerk Amsterdam’ uit 1936 van Constant. © Fondation Constant, c/o Pictoright Amsterdam 2022 (foto > Arnold Verplancke)

Besnijdenis

Een merkwaardig werk is Die Beschneidung Christi – nach Joerg Ratgeb uit 1975. Het beeldt de besnijdenis van het jongetje Jezus uit, maar het ventje zelf is nauwelijks ingevuld. De joden die de ingreep verrichten wel. Het scherpe mesje lijkt door lichtinval op te flikkeren. Het werk is geïnspireerd door een fresco van Jörg Rathgeb, een tijdgenoot van Albrecht Dürer.

Die Beschneidung Christi van Constant uit 1975. © Fondation Constant, c/o Pictoright Amsterdam 2022

Aan de parabel van de barmhartige Samaritaan geeft Constant een interessante draai. Het schilderij uit 1984 heet La Samaritaine en laat zien dat de beroofde en gewonde reiziger niet door een man uit Samaria, maar door een vrouw wordt verzorgd en geholpen. Rechts verschuilt een man zich achter een halfgebogen wand. Waarschijnlijk een van de passanten die zich niet bekommerde om zijn medemens. Of iemand die straks kwaad gaat spreken over een vrouw die zich zomaar buigt over een onbekend manspersoon. Waarbij het tafereel dan associaties oproept met de onschuldige Suzanna uit het Bijbelboek Daniël, althans in de katholieke versie.

La Samaritaine’ van Constant uit 1984. © Fondation Constant, c/o Pictoright Amsterdam 2022 (foto > Arnold Verplancke)

Ook Constant blijkt zich te hebben laten inspireren door het Laatste Avondmaal, bij hem L’Ultima Cena geheten. Krona laat zowel een schilderij uit 1979 zien als een ets uit 1980 met deze titel. Daarmee sluiten de zaaltjes met werk van deze Nederlandse schilder natuurlijk mooi aan bij het fotoproject van Mamedov. Alleen gaat het bij Constant wel om een grillige bijeenkomst. Het lijkt een soort feest, rechts is nog een gitarist te zien. Maar alle gasten aan de linkerkant wenden zich af van de witte hoofdpersonen in het midden en hun tafelgenoten. Strak en onbewegelijk staat op de voorgrond een soort dienaar met een blad, maar zijn niet-menselijke hoofd werkt extra vervreemdend. Het feest lijkt uit te lopen op een ramp die zich gaat voltrekken. Klein maar fijn geldt voor deze dubbeltentoonstelling van Mamedov en Constant in Krona Uden.

Constant (1920-2005). L’Ultima Cena, 1980. Collection Fondation Constant © Constant / Fondation Constant c/o Pictoright Amsterdam, 2022

‘Het Laatste Avondmaal. Van Da Vinci tot Mamedov’ & ‘Constant. Religie, protest en idealisme’, beide tot en met 22 mei 2022 in Museum Krona, Uden.

Beeld voorpagina > De jonge vrouw Lena, die poseert als de apostel Johannes voor Mamedov

www.museumkrona.nl

© Brabant Cultureel 2022

Geef een antwoord

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd.